“En nihayetinde”, “er ya da geç”, “kaçınılmaz olarak”, “en sonunda”, “evvel ahir” anlamlarına gelen “önünde sonunda” ifadesinin doğru yazımının “eninde sonunda” şeklinde olduğu ileri sürülüyor.
Mevzu, yayıncı ve editör Şener Boztaş’ın Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’nin Beyaz Geceler adlı eserinin Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları basımındaki çeviride “önünde sonunda” kullanımını eleştirmesiyle yeniden gündeme geldi.
Örneğin Emre Kongar da 2001 yılında bu kullanıma odaklanmıştı:
“Geçen gün televizyonda Devlet Tiyatrosu kökenli sanatçıların seslendirdiği bir film izliyordum ki, birdenbire yine o yanlış söylenen deyim kulaklarımı tırmaladı:
“Önünde sonunda intikamımı alacağım” diyordu konuşan selendirme sanatçısı.
Sevgili okurlarım, bu deyimin doğrusu “eninde sonunda” biçimindedir.
Bildiğiniz gibi, “daha sonrakinden de sonra, en sonunda” anlamına gelir.
Peki bu güzel deyimimiz, nasıl “önünde sonunda” olmuş?
Neden bu yanlış ısrarla devam ediyor ve dilimizi bozuyor?
Öykü son derece ilginç.
Kıdemli bir Devlet Tiyatrosu sanatçısı arkadaşımız, zamanında, bu deyimin “eninde sonunda” değil, “önünde sonunda” olması gerektiğini düşünmüş.
Bunu da, ikinci sözcük “sonunda” olduğuna göre ilk sözcük de “eninde” değil, “önünde” olmalı biçiminde bir gerekçeye bağlamış.
İşin acıklı yanı şurada:
Genellikle seslendirme işleri Devlet Tiyatrosu sanatçıları tarafından yapıldığından ve bu sanatçılar arasında da “usta-çırak ilişkisi” geçerli olduğundan, kıdemli arkadaşımızın uygulaması önce Devlet Tiyakrosu sanatçıları, sonra da seslendirme sanatçıları arasında yaygınlaşmış.
Artık kurtulabilirsen kurtul.”
“Bir şeyin eni ve sonu olmaz, önü ve sonu olur” mantığıyla yola çıkanlar da “önünde sonunda” kullanımının doğru olduğunu savunuyor.
Sözün doğru söylenişinin (ifadedeki “en” kelimesinin “genişlik” değil “başına geldiği sıfatların üstün derecede olduğunu gösteren bir kelime” olduğunu göz ardı edip) “eninde sonunda” değil “eninde boyunda” olabileceğini ileri sürenlere de rastlanabiliyor (Ön – son kelimelerinin mantık ilişkisi barındırmadığını, sözün “önünde sonunda” değil “önünde arkasında” olabileceğini iddia edenler de mevcut).
“Eninde sonunda” değil, “önünde sonunda”… Ama “eni” çok seviyorsan “eninde boyunda”…
(Suha Çalkıvik gibi) Her ikisinin de doğru (ve yanlış) olduğunu ilerisürenler devar.
“”Önünde sonunda” değil, doğrusu “eninde sonunda” “Ne yönde olursa olsun, köklü bir sanat girişimi eninde sonunda bir insan girişimidir.” Cemal Süreya “Sayılar artacak ve o sayıyı oluşturanlar, eninde sonunda dayanışmayı öğrenecekler.” Tomris Uyar“
“Önünde sonunda” değil, doğrusu “eninde sonunda”
“Ne yönde olursa olsun, köklü bir sanat girişimi eninde
sonunda bir insan girişimidir.” Cemal Süreya
“Sayılar artacak ve o sayıyı oluşturanlar, eninde sonunda
dayanışmayı öğrenecekler.” Tomris Uyar
“Sevgili Arda, “ön” sözcüğü sadece arka sözcüğünün karşıtı demek değildir. “Önce olan, ilk” anlamlarına da gelir. Ön söz, ön görüşme vb. Yaygınlaşan “eninde sonunda” nitelemesinin kökeni ve doğrusu “önünde sonunda” olup tarama sözlüklerinde rastlanabilir. Sevgilerimle.“
Sevgili Arda, “ön” sözcüğü sadece arka sözcüğünün karşıtı demek değildir. “Önce olan, ilk” anlamlarına da gelir. Ön söz, ön görüşme vb. Yaygınlaşan “eninde sonunda” nitelemesinin kökeni ve doğrusu “önünde sonunda” olup tarama sözlüklerinde rastlanabilir. Sevgilerimle.
Günümüzdeki yaygın kullanımları, galat-ı meşhûrun lugat-i fasîhten evlâ görülmesi, sözlüklerdeki tanımları göz önünde bulundurulduğunda her iki kullanım da, mevcut durum itibarıyla yanlıştır denemez.
“XIII. Yüzyıldan Beri Türkiye Türkçesi İle Yazılmış Kitaplardan Toplanan Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü”nde “önden sona”, “ön son”, “ön sonra” ifadeleri incelendiğinde “önünde sonunda” kullanımının eskiye dayandığı anlaşılıyor (Tarama Sözlüğü V (O-T). Atatürk, Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları. 2. Baskı Ankara Üniversitesi Basımevi 1996).
“Eninde sonunda” ifadesinin, “önünde sonunda” söylenişinin ses uyumuyla kuvvetlendirilmiş hâli olduğu söylenebilir. Ancak, sözün ilk kullanıldığı kaynağı tespit edemiyor oluşumuz nedeniyle bu hususta da net bir tespitte bulunmak mümkün değil.
Bu hususta eski TRT spikeri, konuşma, iletişim, diksiyon eğitmeni Jülide Sönmez’in görüşünü paylaşıyoruz:
“… doğrusu önünde sonunda olsa gerek. Ama eninde sonunda kullanımda daha yaygın. Bence her ikisi de kullanılabilir. İki türlü kullanım anlaşabilmenin önünde bir engel değil bence.”
Merhaba, doğrusu önünde sonunda olsa gerek. Ama eninde sonunda kullanımda daha yaygın. Bence her ikisi de kullanılabilir. İki türlü kullanım anlaşabilmenin önünde bir engel değil bence.
— Jülide Sönmez- Konuşma İletişim Diksiyon (@kidegitim) June 30, 2020
