Osmanlı Devleti’nin 2. Padişahı Orhan Gazi’nin Bursa’nın fethinden sonra Uludağ eteklerindeki fırınları gezerken ekmeklerin üzerinde üç çizgi gördüğü, fırıncının bunun Baba-Oğul-Kutsal Ruh’u simgelediğini söyleyince Orhan Gazi’nin Müslüman fırıncıların ekmeklerine tek çizgi çekmesini emreden bir ferman çıkardığı ileri sürülüyor.
Çeşitli internet sitelerinde ve sosyal medya platformlarında paylaşılan metin şu şekilde:
EKMEĞİN ÜZERİNDEKİ TEK ÇİZGİNİN HİKÂYESİ… 🍞
Her gün soframızda gördüğümüz ekmeğin üzerindeki o tek çizginin neden atıldığını hiç düşündünüz mü?
Rivayete göre hikâye, Bursa’nın fethinden sonra Orhan Gazi döneminde başlar.
Orhan Gazi bir gün Bursa çevresindeki fırınları denetlerken, Hristiyan bir fırıncının yaptığı ekmeklerin üzerinde üç çizgi görür.
Fırıncıya bunun sebebini sorar.
Fırıncı: “Biz Hristiyanız. Bu üç çizgi, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh’u temsil eder.” der.
Orhan Gazi bunun üzerine Müslüman fırıncılara ekmeklerin üzerine tek çizgi çekmelerini emreder.
Çünkü İslam inancında Allah’ın birliğini ifade eden tevhid vardır:
“Lâ ilâhe illallah.”
Böylece rivayete göre üç çizginin karşısına tek çizgi konulur.
Bugün fırından aldığımız ekmeğin üzerindeki o küçücük çizgiye bakarken, bazıları için yalnızca bir pişirme izi olan şey, bu rivayette tevhidin sembolü hâline gelir.
Anlatı sosyal medyada yayıldıktan sonra zaman içinde “Bu anlatının Orhan Gazi dönemine ait olduğunu doğrulayan bilinen birincil tarihî belge yoktur. Bu nedenle bunu kesin tarihî gerçek değil, Osmanlı dönemine atfedilen bir halk rivayeti olarak değerlendirmek gerekir.” notuyla paylaşılmaya başlanmış.
“Ekmek üzerindeki tek çizginin Orhan Gazi’nin Bursa’nın fethinden sonra verdiği bir fermanla ortaya çıktığı Hristiyanların üç çizgisine karşı Müslümanların tevhid inancını simgelediği” şeklindeki anlatının tarihsel olarak doğrulandığını gösteren güvenilir bir kaynak bulunmuyor.
Her aldığımız ekmekte aslında “Allah’tan başka ilâh yoktur” sembolizminin işlenme geleneğinin, ekmeğe de kutsaliyet katan bu sembolün fırıncılar tarafından yüzyıllardır izlendiğinin
Orhan Gazi dönemine ait olduğu söylenen böyle bir emir için tarihî bir belge, kronik kaydı veya dönemin güvenilir kaynaklarında buna ilişkin bir anlatı ortaya konmuş değil.
“Ekmek üzerindeki tek çizgi”nin özel olarak İslam’ı veya tevhidi temsil ettiğine dair bir delil mevcut değil.
Ekmeklerde tek, iki, üç veya daha fazla kesik bulunabilir; kesiklerin sayısı ve biçimi ekmeğin türüne, hamurun özelliklerine, fırıncının tercihine ve istenen görünüme göre değişebilir. Ekmek yapımında kesiklerin dekoratif amaçlarla da kullanıldığı biliniyor.
Ekmek hamuru fırına girip pişmeye başladığında içeriğindeki maya kaynaklı bir karbondioksit çıkışı olur. Bu gaz çıkışı, ekmeğin zayıf bulduğu çeşitli yerlerinde minik patlamalara ve delikler açılmasına yol açabilir. Ekmeğin üzerini kesmek, bu patlamaların önüne geçmenin en kolay yoludur. Kesilen yerler bir nevi baca vazifesi görerek karbondioksitin çıkışını kolaylaştırır. Böylece ekmeğin yüzeyi parçalanmaz. Kontrollü gaz çıkışı aynı zamanda ekmeğin her yerinin dengeli kabarmasını da sağlar.
“İyi bir kabarma dönemi geçirmiş olan hamur, fırına verildiği andan mikroorganizmaların öldüğü iç sıcaklığa erişene kadar geçen sürede hacminin%20’sine kadar kabarmayı sürdürmektedir. Hacimdeki bu artışın kontrol altına alınmaması durumunda maya sönüm yırtıkları rast gele oluşacağından ekmeğin görüntüsü de istenilen şekilde oluşamayacaktır.
Hamurun kontrol altında büyümesi ve gaz çıkışının arzu edilen şekillerde olabilmesi, ancak hamurun bilinçli ve usulune uygun bir şekilde çizilmesi ile mümkündür.”
Özetle, Ekmeğin üzerindeki tek çizginin Orhan Gazi tarafından tevhid sembolü olarak koyulmaya başlandığı anlatısı bir delil yokluğunda tarihsel bir gerçek olarak kabul edilemez. Gerçek bir fırıncılık uygulamasına sonradan dinî ve tarihî bir anlam yüklenerek oluşturulmuş bir halk anlatısı olduğu söylenebilir.
