Develerin çölde çok sevdiği harese adlı dikeni yedikçe ağızlarının ve dillerinin kanadığı, develerin kendi kanını içtikçe öldüğü, hırs, ihtiras ve muhteris sözcüklerinin kökenin de bu duruma dayandığı iddiası edebî bir KURGU.

 

 

Hırs ve ihtiras sözcüklerinin kökeninin Arapça devenin diken yemesi anlamındaki “ha-re-se” ifadesine dayandığı, bu ifadenin de devenin damağı kanayıp sonunda ölse de çöl dikenini yemeye devam etmesinden kaynaklandığı iddiası bir hayli yaygın.

 

Bu iddianın sıklıkla aşağıdaki gibi metinle paylaşıldığına şahit oluyoruz:

“Hırs köken olarak harese kökünden gelir. Harese develerin çölde sevdikleri bir dikenli bitki adıdır. Bu bitkiyi develer çok sever ve dillerini kanatır. Deve lezzeti kandan değil dikenden http://bilir.Ilık kan kokusunu çok seven deve, diken yiye yiye kan kaybından ölür.”

 

Harese kelimesinin kökeninin develerin dikenli ot yemesine dayandığı iddiası Zülfü Livaneli’nin 2017 yılında yayımladığı Huzursuzluk adlı romanıyla bilinir oldu.

Livaneli, adı geçen kitabında “Ortadoğu’nun laneti” konulu şu cümlelere yer verdi:

“Bilge sorar: ‘Harese nedir bilir misin oğlum? Bildiğin o hırs, haris, ihtiras, muhteris sözleri buradan türemiştir. Harese şudur evladım. Develere ‘çöl gemileri’ derler bilirsin. Bu mübarek hayvan üç hafta yemeden içmeden, aç susuz çölde yürür de yürür. O kadar dayanıklıdır yani. Ama bunların çölde çok sevdikleri bir diken vardır. Gördükleri yerde o dikeni koparır çiğnemeye başlarlar. Keskin diken devenin ağzında yaralar açar. O yaralardan kan akmaya başlar. Tuzlu kan dikenle karışınca bu tat devenin daha çok hoşuna gider. Böylece yedikçe kanar, kanadıkça yer, bir türlü kendi kanına doyamaz ve engel olunmazsa kan kaybından ölür deve. Bunun adı haresedir. Demin de söyledim. Hırs, ihtiras, haris gibi kelimeler buradan gelir. Bütün Ortadoğu’nun adeti budur oğlum. Tarih boyunca birbirini öldürür; ama aslında ‘kendini öldürdüğünü’ anlamaz. Kendi kanının tadından sarhoş olur.”

 

 

 

“Harese” sözcüğünün “deve dikeni” kökenine dayandığı iddiası TRT 1’de yayınlanan Gönül Dağı adlı dizide geçti:

“Harese dikenini bilir misin kızım. Harese dikeni derler Hicaz’da. Develerin aşık olduğu diken. Mübarek aylarca çölde susuz gezer bir gram su aramaz ama harese dikenini gördüğünde dayanamaz. Ondan bir ısırık alır. Ağzını dilini kanatır. Kanattıkça kendi kanını içer. Daha bir hoşuna gider harese dikeni. Kendi kanına doymaz. Bir ısırık daha bir ısırık daha derken dili param parça olur. Kan kaybından ölür gider. Harese hırs demektir kızım. İhtiras demektir. İnsanoğlu hırsından kendini tüketir. Tıpkı o develer gibi. Demem o ki hırs felakettir kızım. İnsanı kördüğüm de eder yolunu da şaşırtır. “

 

 

 

“İhtiras” sözcüğünün kökenine dair bu iddia sosyal medyada da sıklıkla alıntılanıyor:

 

Hasan Mert Kaya (@kayamerthasan_): “Hırs kelimesinin de soyut arka planı çölde gizli. Deve, çölde dayanıklılığıyla bilinse de, diken gördüğünde çiğnemeye başlar. Diken, devenin ağzında yaralar açar, kanayan ağzına tuzlu kan karışınca daha çok hoşuna gider. Deve, kendi kanına doyamaz ve kan kaybından ölür. Bu duruma harese denir ve “hırs”, “ihtiras” gibi kelimeler bu kökten türemiştir.”

 

Zekiye (@Zzkocan): “Develer, çöl dikeni yiyince damakları kanar. Ilık kanın tadını çok sever, lezzeti kandan değil dikenden bilirler. Böylece diken yemeye devam ederler. Sonunda diken yiye yiye kan kaybından ölürler. Arapça’da, devenin diken yemesine ‘ha-re-se’ denir. “İhtiras” kelimesi oradan gelir, kendi kanında boğulmak demektir.”

 

Her gün 1 Yeni Bilgi (@HergunYeniBilg): “Develerin çölde çok sevdikleri bir diken vardır “harese”. Deve yedikçe ağzı kanar ve tuzlu kan ile diken karışınca devenin daha da çok hoşuna gider. Kanadıkça yer yedikçe kanar eğer engel olunmaz ise kan kaybından ölür.”

 

 

Hırs, ihtiras ve muhteris kelimelerinin etimolojik kökenine dair yaygın şekilde paylaşılan anlatı aslında edebî bir kurgu.

 

“Deve dikeni yerken ağzı kanar, kanın tadını sevdikçe daha çok yer ve kan kaybından ölür. Buna ihtiras (harese) denir.” anlatısı Zülfü Livaneli’nin kitabıyla yayıldı. 2017 yılından önce böyle bir anlatı yaygın değildi.

 

İhtiras sözcüğünün kökeninin develerin ölüm pahasına diken yemesine dayandığına dair muteber bir kaynak aktarımına rastlayamıyoruz.

Arapça ve Türkçe etimolojik kaynaklarda “harese”nin (حَرَصَ) bir deve dikeni olduğu yönünde bir atıf bulamadık.

 

Arapçada develerin çölde yediği dikenli çalılara “harese” denmediği, çöl bitkileri veya deve dikenleri için âkul (عاقول) veya şevk el-cemel (شوك الجمل) gibi isimler kullanıldığı bilinmektedir.

 

Arapça “hırs”, “ihtiras”, “muhteris” kelimeleri ortak kökenden geliyor.

Bu üç kelime de Arapça “H-R-S” (ح ر ص – Ha, Ra, Sad) kökünden türemiştir.

Harese (حَرَصَ) ise geçmiş zaman kipindeki fiildir. “Şiddetle arzuladı, üzerine titredi, aşırı derecede istedi, açgözlülük etti” anlamına gelmektedir. Yani “harese” aslında bir isim değil, kök eylemin kendisidir.

 

 

Nişanyan Sözlük’te “hırs”, “ihtiras” ve “muhteris” kelimelerinin kökenine dair şu açıklamalar sunulmuş:

“Arapça √ḥrṣ kökünden gelen ḥirṣ حرص “şiddetli ve bencil istek, arzu” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḥaraṣa حَرَصَ “şiddetle arzuladı” fiilinin fiˁl veznidir.”

“Arapça √ḥrṣ kökünden gelen iḥtirāṣ اِحْتِرَاص “aşırı arzu” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḥaraṣa حرص “şiddetle istedi, arzuladı” fiilinin iftiˁāl vezninde VIII. masdarıdır.”

“Arapça √ḥrṣ kökünden gelen muḥtariṣ محترص “hırslı, ihtiraslı” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḥaraṣa حرص “şiddetle arzuladı” fiilinin muftaˁil vezninde VIII. etken fiil sıfatıdır.”

 

 

Evet, develer diken yer.

Bilindiği üzere develer, çöl gibi kurak bölgelerde yaşayan otçul hayvanlardır. Yiyecek bulmanın zor olduğu çölde develer dikenli bitkileri yemeye alışmışlardır.

Develerin yedikleri dikenlerin dillerini kanatması nedeniyle kan kaybından öldüğü iddiası ise abesle iştigaldir.

Develer, dikenli bitkileri yerken damakları kanayabilir.

Sivri ve kalın dikenler nedeniyle acı hissedince elbette develer de yemekten vazgeçer. Hiçbir hayvan canı yanmaya başlayınca yemek yemeyi düşünmez.

Çöl ve yarı çöl ortamlarında yaşayan tüm otçullar dikenli bitkileri yemek zorundadır. Bu hayvanlar dikenleri ağızlarında aldıkları ılık kan tadı için değil, sınırlı kaynaklara sahip oldukları ortamda bitkilerden su ve şeker kaynağına ulaşmak içindir.

 

 

deve-kaktus-diken

 

Ağız yapısı dikenli bitkilerin iğnelerine karşı oldukça dayanıklı olduğundan, bu durum develer için de “hayatî” bir sorun teşkil etmez.

Develer, ağızlarının üst kısmında sert bir damağa sahiptir. Damakları, devenin yiyeceği çiğnerken ağız yaralarından kaçınmasına yardımcı olur.

Develerin ağzında, (diğer memelilerin ağzındakine benzer şekilde) papilla adlı yapı bulunur. Develerin dillerinin yüzeyindeki bu küçük çıkıntılar, develerin dikenli bitkileri yiyebilmesini sağlayan ve kurak bölgelerde hayatta kalmasına yardımcı olan önemli bir adaptasyondur.

Dillerindeki papillerin, sert damağın ve ağız içindeki nasırlaşmış epitel yapının yardımıyla kaktüs iğneleri önemli bir zarar vermeden devenin boğazından aşağı kayar.

 

Ayrıca, çölde ölüm pahasına diken yemeye devam etmelerinin binlerce yıl içinde deve neslinin tükenmesine yol açabileceğini de not etmek gerek.

 

 

İbn-i Haldun Mukkaddime’de Araplardaki “hırs” (“harese”) kavramını açıklarken sözcüğün “deve – diken” kökeninden geldiğine dair bir bilgiye yer vermemiştir.

Mukaddime’de develerin çöl yaşamına uyumlu sabırlı yapısına birçok bölümde vurgu yapılmıştır.

Mukaddime’deki develerin yapısına dair atıflardan bazı örnekler şöyle sunulabilir (Yeni Şafak. Eylül 2004. Çeviren: Halil Kendir):

“Yine deve sütü ve etiyle beslenenlerin, zorluklar ve ağır yükler karşısında sabır ve tahammül gösterdiklerine şahit olunmaktadır. Bilindiği gibi böyle durumlar karşısında sabır ve tahammül sergilemek develerin bir özelliğidir. Aynı şekilde bu kişilerin bağırsakları da develerinki gibi sıhhatli ve dayanıklı oluyor. Başkalarına zarar veren gıdalar bunlara zarar vermiyor. Karınlarını boşaltmak için hiç korkmadan sütleğen otlarının sütlerini içiyorlar ve olgunlaşmamış ebucehil karpuzu yiyorlar ve bunlar onların bağırsaklarına zarar vermiyor. Eğer içlerinde zehir barındıran bu bitkileri, yedikleri leziz yemeklerden dolayı bağırsakları yumuşak (dayanıksız) olan şehirliler yemiş olsalar, göz açıp kapanıncaya kadar ölürlerdi.”

“Verimsiz ve kötü yurtlarda çok zor şartlar altında yaşamak zorunda olmaları, sahra Araplarına böyle bir özellik kazandırmıştır. Çünkü onlar geçimlerini develer ile sağlamaktadırlar. Develer ise, daha önce bahsedildiği gibi, çöllerin ağaçlarıyla beslenmek ve kumlarının sıcaklığı ile doğumlarını kolaylaştırmak için onları tenha çöllere sürükler. Çöller ise zorluk, çile ve açlık mekanlarıdır. Ancak bu hayat tarzı nesillerden beri onlar için bir alışkanlık ve adet haline gelmiş; hatta karakterlerinin bir parçası haline dönüşmüştür. İşte, onların böylesine zor şartlarda yaşamalarından dolayı, diğer insanlardan hiç kimse onların arasına karışıp bu hayatı onlarla paylaşmak istemez ve nesillerden beri de kimse buna yanaşmamıştır. Onlardan hiç kimse de bu hayattan kaçıp kurtulma imkanı bulsa bile geleneksel yaşam çevresini terk etmez. Bu yüzden onların neseplerinin başkalarıyla karışıp bozulmadığından ve saflıklarını koruduğundan emin olunur. Nesepleri bu çağda da bozulmamışlığını ve saflığını hala koruyor.”

Mukaddime’deki “insanların birbirlerine yardım ederek ve birbirlerini koruyarak kuvvet ve kudret kazanmalarının (asabiyet’in) bir amili olan açık nesebin ancak çöl ve sahralarda göçebelik ederek ilkel bir bayat yaşayan Araplar ve onlarm benzerleri olan kabileler arasında muhafaza edilebileceğine dair” başlıklı 9. faslındaki “deve” özellikleri ile ilgili kısım farklı bir çeviride şöyle sunulmuş (MEB. Şark İslam Klasikleri. 1997. Çeviren: Zakir Kadirî Ugan):

“Deve eti yiyerek ve sütünü içerek geçinenlerin ahlâkına, dayanıklık ve tahammüllerine devenin tesiri görülmüştür. Onlarda ağır yükler kaldırmak ve başka hususlarda devede bulunan kuvvet ve dayanıldık görülür. Bağırsak ve işkembeleri dahi sağlık ve kabalıkta deve bağırsak ve işkembesi nispetindedir. Bağırsaktan zayıflamaz, diğerlerine zarar veren yemeklerin bunlara zaran dokunmaz. Bunlar ka- nnlannı boşaltmak üzere sütleğen otu ve ham halinde ebucehil karpuzu ve sütleğen samgı ve kar- biyon kullanırlar, fakat bu zehirli maddelerin bunlara hiç bir zararlan dokunmuyor. Bağırsak ve işkembeleri ince ve nefis yemekler yiyerek yetişen şehir halkı, bunları kullandığı takdirde göz açıp kapayıncaya kadar Ölürlerdi. Çünkü bunlar zehirlidir.”

“Yardımlaşma ve birbirini korumaya hizmet eden nesep şecerelerinin çöllerin ve sahraların ıssız köşelerine çekilerek iptidaî bir hayat yaşayan Araplar ve onların benzerleri olan kavimler aracında muhafaza edilmesi, onların zor geçinmelerinden. darlık içinde yaşamalarından ve yurtlarının ekonomik durumundan ileri gelmiştir İri zaruret ve ihtiyaç onlan bu tarzda yasamaya mecbur etmiştir. Geçinme vasıtalarının başta geleni deve olup, onu üreterek yaşamaları ve ondan istihsal ettikleri maddelerle hayatlarım temin etmeleri araplan ve onların benzeri olan kavimleri çöllere ve sahralara çekilerek yaşamaya mecbur etmiş. bunlar için bu hayat bir zaruret olmuştur. Yukarıda anlattığımız gibi deve, çöl ve sahralara mahsus nebatlarla geçinmeye, doğurması ve türemesi için de çöllerin sıcak, kum ve havasına muhtaçtır, işte devenin bu hali araplan ve onlarm benzeri olan kavimleri bu hayata sevk etmiştir. Çöller ise darlık ve açlık yeridir. Onlar bu hayata alışmışlar, onların nesilleri bu tarzda terbiye görmüş, bu yaşayış onlar için bir hulk ve tabiat olmuştur. Diğer kavimlerden hiç biri onlarla bu hayatı bölüşmek istemez. Bu göçebeler bu yaşayışa alışmış oldukları için bu hayatı bırakmak ve bu çöllerden kaçmak imkânını buldukları takdirde dahi, çöllerini ve hayatlarını bırakmazlar. İşte bu sebeplerden dolayı araplar başkaları ile birleşerek dahi neseplerinin karışmamasından ve bozulmamasından emindirler. Nesepleri daima mahfuz ve açık bir surette bellidir.”

Mukaddime’de develerin çöl şartlarına adapte olup nesillerini sürdürmesinin Araplarla benzerliği hakkında şu görüş aktarılmış (Dergâh Yayınları. Hazırlayan: Süleyman Uludağ. Aralık 2007):

“IX: Sarih nesep, sadece çöllerdeki vahşi Araplarda ve onlar hükmündeki toplumlarda bulunur

Bunun sebebi şudur: Dar geçim, sıkıntılı haller ve üzerinde dolaşılan kötü (verimsiz) topraklar onlara mahsustur. Onları bu duruma sevkeden, böylece yaşamayı kaderleri haline getirmiş olan zarurettir. Şöyle ki: Sözkonusu bedevi Araplar, develere, ve deve yavrularına bakarak ve bunları odatarak geçimlerini temin ederler. Onları çöllere açılıp vahşileşmeye sevkeden deve olmuştur. Çünkü evvelce de söylediğimiz gibi deve çölün bitkisi ve ağaçları ile beslenir, kumluklarda yavrular. Çöl ise hayat şartlarının zor olduğu ve kıtlığın hüküm sürdüğü bir yerdir. Böylece çöl şartlarında yaşamak, çöldeki insanların da adeti ve alışkanlığı haline gelmiştir. Nesilleri bu şartlar içinde yetişe yetişe, bu hal onların huyları ve tabiatları olmuştur. Onun için diğer milletlerden hiç bir fert bu hallerinde onlarla ortaklaşa yaşamayı göze alamaz, diğer toplumlardan hiç bir kimse onlarla bağdaşamaz. Buna karşılık onlardan bir şahıs, halinden kaçıp kurtulmanın yolunu bulsa ve bu durum kendisi için gerçekten mümkün olsa, yine de kendi hayat tarzını terketmez. İşte bundan dolayı neseplerinin karışmasından ve bozulmasından emin olunmuş; nesepleri, aralarında sarih (ve soyları başka kavimlerle karışmamış) bir şekilde muhafaza edilegelmiştir.”

 

 

 

Birçok sosyal medya kullanıcısı da bu “zorlama etimolojik açıklama”nın gerçeği yansıtmadığını belirtmişti:

 

Burak Doğansoysal: “Yersen. Durum bu olsaydı devenin soyu çoktan tükenmişti. Çöl ve yarı çöl habitatlarda yaşayan tüm otçullar dikenli bitkileri afiyetle yer. Tabii ki Ilık kan tadı için değil, sınırlı kaynaklara sahip kurak alanlardaki dikenli bitkilerin besleyici su, şeker kaynağına ulaşmak için.”

“Güney Afrika’nın Vahşi Doğası belgeselinde dikenli bitkileri yiyen hayvanların (özellikle fillerin) bu adaptasyonunun habitata ve diğer canlılara olumlu etkisini anlatmıştım. TRT Belgesel’de hâlâ ara ara yayınlanıyor. Keçi, sincap, oryx, zürafa ilk aklıma gelen diken yiyenler.”

mehmet karahan “gurmem” (@GustoGurmem): “Harese bir mastar, kök kelimedir. Bundan yüzlerce kelime türer. Hırs Haris Muhteris gibi. Kimi fail kimi mef’ul… Bundan dolayı mastar kökler isim olarak verilmez, türeyen kelimeler kullanılır. İlk kök tekil fiildir. Livaneli’nin kitabında da geçen bu bilgiler eksik ve yanlıştır.”

 

 

Yorumunuzu yazınız...