Develerin çölde çok sevdiği harese adlı dikeni yedikçe ağızlarının ve dillerinin kanadığı, develerin kendi kanını içtikçe öldüğü, hırs, ihtiras ve muhteris sözcüklerinin kökenin de bu duruma dayandığı iddiası edebî bir KURGU.
Hırs ve ihtiras sözcüklerinin kökeninin Arapça devenin diken yemesi anlamındaki “ha-re-se” ifadesine dayandığı, bu ifadenin de devenin damağı kanayıp sonunda ölse de çöl dikenini yemeye devam etmesinden kaynaklandığı iddiası bir hayli yaygın.
Bu iddianın sıklıkla aşağıdaki gibi metinle paylaşıldığına şahit oluyoruz:
“Hırs köken olarak harese kökünden gelir. Harese develerin çölde sevdikleri bir dikenli bitki adıdır. Bu bitkiyi develer çok sever ve dillerini kanatır. Deve lezzeti kandan değil dikenden http://bilir.Ilık kan kokusunu çok seven deve, diken yiye yiye kan kaybından ölür.”
Harese kelimesinin kökeninin develerin dikenli ot yemesine dayandığı iddiası Zülfü Livaneli’nin 2017 yılında yayımladığı Huzursuzluk adlı romanıyla bilinir oldu.
Livaneli, adı geçen kitabında “Ortadoğu’nun laneti” konulu şu cümlelere yer verdi:
“Bilge sorar: ‘Harese nedir bilir misin oğlum? Bildiğin o hırs, haris, ihtiras, muhteris sözleri buradan türemiştir. Harese şudur evladım. Develere ‘çöl gemileri’ derler bilirsin. Bu mübarek hayvan üç hafta yemeden içmeden, aç susuz çölde yürür de yürür. O kadar dayanıklıdır yani. Ama bunların çölde çok sevdikleri bir diken vardır. Gördükleri yerde o dikeni koparır çiğnemeye başlarlar. Keskin diken devenin ağzında yaralar açar. O yaralardan kan akmaya başlar. Tuzlu kan dikenle karışınca bu tat devenin daha çok hoşuna gider. Böylece yedikçe kanar, kanadıkça yer, bir türlü kendi kanına doyamaz ve engel olunmazsa kan kaybından ölür deve. Bunun adı haresedir. Demin de söyledim. Hırs, ihtiras, haris gibi kelimeler buradan gelir. Bütün Ortadoğu’nun adeti budur oğlum. Tarih boyunca birbirini öldürür; ama aslında ‘kendini öldürdüğünü’ anlamaz. Kendi kanının tadından sarhoş olur.”
“Harese” sözcüğünün “deve dikeni” kökenine dayandığı iddiası TRT 1’de yayınlanan Gönül Dağı adlı dizide geçti:
“Harese dikenini bilir misin kızım. Harese dikeni derler Hicaz’da. Develerin aşık olduğu diken. Mübarek aylarca çölde susuz gezer bir gram su aramaz ama harese dikenini gördüğünde dayanamaz. Ondan bir ısırık alır. Ağzını dilini kanatır. Kanattıkça kendi kanını içer. Daha bir hoşuna gider harese dikeni. Kendi kanına doymaz. Bir ısırık daha bir ısırık daha derken dili param parça olur. Kan kaybından ölür gider. Harese hırs demektir kızım. İhtiras demektir. İnsanoğlu hırsından kendini tüketir. Tıpkı o develer gibi. Demem o ki hırs felakettir kızım. İnsanı kördüğüm de eder yolunu da şaşırtır. “
“İhtiras” sözcüğünün kökenine dair bu iddia sosyal medyada da sıklıkla alıntılanıyor:
Hasan Mert Kaya (@kayamerthasan_): “Hırs kelimesinin de soyut arka planı çölde gizli. Deve, çölde dayanıklılığıyla bilinse de, diken gördüğünde çiğnemeye başlar. Diken, devenin ağzında yaralar açar, kanayan ağzına tuzlu kan karışınca daha çok hoşuna gider. Deve, kendi kanına doyamaz ve kan kaybından ölür. Bu duruma harese denir ve “hırs”, “ihtiras” gibi kelimeler bu kökten türemiştir.”
Zekiye (@Zzkocan): “Develer, çöl dikeni yiyince damakları kanar. Ilık kanın tadını çok sever, lezzeti kandan değil dikenden bilirler. Böylece diken yemeye devam ederler. Sonunda diken yiye yiye kan kaybından ölürler. Arapça’da, devenin diken yemesine ‘ha-re-se’ denir. “İhtiras” kelimesi oradan gelir, kendi kanında boğulmak demektir.”
Her gün 1 Yeni Bilgi (@HergunYeniBilg): “Develerin çölde çok sevdikleri bir diken vardır “harese”. Deve yedikçe ağzı kanar ve tuzlu kan ile diken karışınca devenin daha da çok hoşuna gider. Kanadıkça yer yedikçe kanar eğer engel olunmaz ise kan kaybından ölür.”
Hırs, ihtiras ve muhteris kelimelerinin etimolojik kökenine dair yaygın şekilde paylaşılan anlatı aslında edebî bir kurgu.
“Deve dikeni yerken ağzı kanar, kanın tadını sevdikçe daha çok yer ve kan kaybından ölür. Buna ihtiras (harese) denir.” anlatısı Zülfü Livaneli’nin kitabıyla yayıldı. 2017 yılından önce böyle bir anlatı yaygın değildi.
İhtiras sözcüğünün kökeninin develerin ölüm pahasına diken yemesine dayandığına dair muteber bir kaynak aktarımına rastlayamıyoruz.
Arapça ve Türkçe etimolojik kaynaklarda “harese”nin (حَرَصَ) bir deve dikeni olduğu yönünde bir atıf bulamadık.
Arapçada develerin çölde yediği dikenli çalılara “harese” denmediği, çöl bitkileri veya deve dikenleri için âkul (عاقول) veya şevk el-cemel (شوك الجمل) gibi isimler kullanıldığı bilinmektedir.
Arapça “hırs”, “ihtiras”, “muhteris” kelimeleri ortak kökenden geliyor.
Bu üç kelime de Arapça “H-R-S” (ح ر ص – Ha, Ra, Sad) kökünden türemiştir.
Harese (حَرَصَ) ise geçmiş zaman kipindeki fiildir. “Şiddetle arzuladı, üzerine titredi, aşırı derecede istedi, açgözlülük etti” anlamına gelmektedir. Yani “harese” aslında bir isim değil, kök eylemin kendisidir.
Nişanyan Sözlük’te “hırs”, “ihtiras” ve “muhteris” kelimelerinin kökenine dair şu açıklamalar sunulmuş:
|
Evet, develer diken yer.
Bilindiği üzere develer, çöl gibi kurak bölgelerde yaşayan otçul hayvanlardır. Yiyecek bulmanın zor olduğu çölde develer dikenli bitkileri yemeye alışmışlardır.
Develerin yedikleri dikenlerin dillerini kanatması nedeniyle kan kaybından öldüğü iddiası ise abesle iştigaldir.
Develer, dikenli bitkileri yerken damakları kanayabilir.
Sivri ve kalın dikenler nedeniyle acı hissedince elbette develer de yemekten vazgeçer. Hiçbir hayvan canı yanmaya başlayınca yemek yemeyi düşünmez.
Çöl ve yarı çöl ortamlarında yaşayan tüm otçullar dikenli bitkileri yemek zorundadır. Bu hayvanlar dikenleri ağızlarında aldıkları ılık kan tadı için değil, sınırlı kaynaklara sahip oldukları ortamda bitkilerden su ve şeker kaynağına ulaşmak içindir.
Ağız yapısı dikenli bitkilerin iğnelerine karşı oldukça dayanıklı olduğundan, bu durum develer için de “hayatî” bir sorun teşkil etmez.
Develer, ağızlarının üst kısmında sert bir damağa sahiptir. Damakları, devenin yiyeceği çiğnerken ağız yaralarından kaçınmasına yardımcı olur.
Develerin ağzında, (diğer memelilerin ağzındakine benzer şekilde) papilla adlı yapı bulunur. Develerin dillerinin yüzeyindeki bu küçük çıkıntılar, develerin dikenli bitkileri yiyebilmesini sağlayan ve kurak bölgelerde hayatta kalmasına yardımcı olan önemli bir adaptasyondur.
Dillerindeki papillerin, sert damağın ve ağız içindeki nasırlaşmış epitel yapının yardımıyla kaktüs iğneleri önemli bir zarar vermeden devenin boğazından aşağı kayar.
Ayrıca, çölde ölüm pahasına diken yemeye devam etmelerinin binlerce yıl içinde deve neslinin tükenmesine yol açabileceğini de not etmek gerek.
| İbn-i Haldun Mukkaddime’de Araplardaki “hırs” (“harese”) kavramını açıklarken sözcüğün “deve – diken” kökeninden geldiğine dair bir bilgiye yer vermemiştir.
Mukaddime’de develerin çöl yaşamına uyumlu sabırlı yapısına birçok bölümde vurgu yapılmıştır. Mukaddime’deki develerin yapısına dair atıflardan bazı örnekler şöyle sunulabilir (Yeni Şafak. Eylül 2004. Çeviren: Halil Kendir):
Mukaddime’deki “insanların birbirlerine yardım ederek ve birbirlerini koruyarak kuvvet ve kudret kazanmalarının (asabiyet’in) bir amili olan açık nesebin ancak çöl ve sahralarda göçebelik ederek ilkel bir bayat yaşayan Araplar ve onlarm benzerleri olan kabileler arasında muhafaza edilebileceğine dair” başlıklı 9. faslındaki “deve” özellikleri ile ilgili kısım farklı bir çeviride şöyle sunulmuş (MEB. Şark İslam Klasikleri. 1997. Çeviren: Zakir Kadirî Ugan):
Mukaddime’de develerin çöl şartlarına adapte olup nesillerini sürdürmesinin Araplarla benzerliği hakkında şu görüş aktarılmış (Dergâh Yayınları. Hazırlayan: Süleyman Uludağ. Aralık 2007):
|
Birçok sosyal medya kullanıcısı da bu “zorlama etimolojik açıklama”nın gerçeği yansıtmadığını belirtmişti:
Burak Doğansoysal: “Yersen. Durum bu olsaydı devenin soyu çoktan tükenmişti. Çöl ve yarı çöl habitatlarda yaşayan tüm otçullar dikenli bitkileri afiyetle yer. Tabii ki Ilık kan tadı için değil, sınırlı kaynaklara sahip kurak alanlardaki dikenli bitkilerin besleyici su, şeker kaynağına ulaşmak için.”
“Güney Afrika’nın Vahşi Doğası belgeselinde dikenli bitkileri yiyen hayvanların (özellikle fillerin) bu adaptasyonunun habitata ve diğer canlılara olumlu etkisini anlatmıştım. TRT Belgesel’de hâlâ ara ara yayınlanıyor. Keçi, sincap, oryx, zürafa ilk aklıma gelen diken yiyenler.”
mehmet karahan “gurmem” (@GustoGurmem): “Harese bir mastar, kök kelimedir. Bundan yüzlerce kelime türer. Hırs Haris Muhteris gibi. Kimi fail kimi mef’ul… Bundan dolayı mastar kökler isim olarak verilmez, türeyen kelimeler kullanılır. İlk kök tekil fiildir. Livaneli’nin kitabında da geçen bu bilgiler eksik ve yanlıştır.”







