Döviz kurlarının seviyesi, bir ülkenin ekonomisinin ve para biriminin zayıf ya da güçlü olduğu hakkında doğrudan bir çıkarım yapmak için yeterli değildir. Paranın değeri hakkında fikir edinmek içim, nominal kurun zaman içindeki değişimi, para biriminin hangi para birimlerine karşı değerlendirildiği, ülkeler arasındaki enflasyon farkları ve reel efektif döviz kuru gibi göstergeler birlikte incelenmelidir. Özellikle bir ülkenin ekonomik gücünü değerlendirmek söz konusu olduğunda döviz kurunun nominal seviyesinden hareket etmek yanıltıcıdır. Ekonomik büyüklük, kişi başına gelir, üretkenlik, fiyat istikrarı ve dış ticaret performansı gibi göstergeler farklı sorulara yanıt verir, hiçbiri tek başına nominal kurla eş anlamlı değildir. 1 doların 1 Japon yeninden çok daha fazla Türk lirası etmesi, Türk ekonomisinin Japon ekonomisinden daha büyük ya da daha güçlü olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde, bir para biriminin dolar karşısında nominal olarak daha yüksek bir değere sahip olması da o ülkenin daha zengin olduğunu kanıtlamaz.
Ülkemizde, döviz kurlarının sayısal olarak yüksek veya düşük olmasının tek başına bir para biriminin diğerine kıyasla değerli ya da değersiz olduğunu gösterdiği yönünde bir hayli yaygın bir algı mevcut.
Basında ve sosyal medyada bu tür yanlış yorumların örneklerine her gün rastlıyoruz:
Yılmaz Özdil: “1 Euro TL’nin 35 katı olmasına rağmen Yunan Adaları Türkiye’den daha ucuz ya. Türk döneri Yunan Adaları’ndaki dönerden 4 kat daha pahalı. Türk kahvesi Yunan Adası’nda daha ucuz. Allah aşkına, böyle bir şey olabilir mi ya?”
Yılmaz Özdil Youtube kanalında paylaştığı yayında “1 Euro TL’nin 35 katı olmasına rağmen Yunan Adaları Türkiye’den daha ucuz ya. Türk döneri Yunan Adaları’ndaki dönerden 4 kat daha pahalı. Türk kahvesi Yunan Adası’nda daha ucuz. Allah aşkına, böyle bir şey olabilir mi ya?”… pic.twitter.com/99sRlfdveD
Derin Düşünce .Org (@DDGrubu): “Ekonominin iyi gitmesi paranın değeri ile ölçülüyorsa Çin, Japonya ve Güney Kore Türkiye’nin gerisinde demektir…”
Selman Öğüt (@selmanogut): “1 avro 161 japon yenidir. Yani Türk Lirasına göre 3.6 kat daha zayıftır. Ama hiçbir japon siyasetçi “şeref ve namusunu bunun üzerinden ölçme” gibi dangalakça bir söylem kurmaz. Ölçse de dalga geçerler.”
1 avro 161 japon yenidir. Yani Türk Lirasına göre 3.6 kat daha zayıftır.
Ama hiçbir japon siyasetçi “şeref ve namusunu bunun üzerinden ölçme” gibi dangalakça bir söylem kurmaz.
“Türk lirasının 31 kat değerli olduğu vizesiz ülke: Arjantin. 🔺 “Türk lirasının tam 31 kat daha değerli olduğu, üstelik vize istemeyen bir ülke var.” 🔺 “Türkiye’de sadece bir tabak makarnaya ödediğiniz parayla burada kiloyla et yiyebilirsiniz.” 🔺 “Patagonya’nın buzullarından Iguazú Şelaleleri’ne kadar dünyanın en etkileyici doğa harikalarına tanıklık ediyorsunuz.” (TT – seymabilirsocial)”
Türk lirasının 31 kat değerli olduğu vizesiz ülke: Arjantin.
🔺 “Türk lirasının tam 31 kat daha değerli olduğu, üstelik vize istemeyen bir ülke var.”
🔺 “Türkiye’de sadece bir tabak makarnaya ödediğiniz parayla burada kiloyla et yiyebilirsiniz.”
🔺 “Patagonya’nın buzullarından Iguazú Şelaleleri’ne kadar dünyanın en etkileyici doğa harikalarına tanıklık ediyorsunuz.”
Öznur Küçüker Sirene (@SireneOznur): “Coğrafyayı geçtim şimdi de ekonomiye geliyorum. 1 TL=4,76 YEN. Özgür Demirtaş’ın yürüttüğü mantıkla biz Japonya’yı “tokatlıyoruz”. Bizi aydınlattığınız için teşekkürler profesör!”
Coğrafyayı geçtim şimdi de ekonomiye geliyorum. 1 TL=4,76 YEN.
Özgür Demirtaş’ın yürüttüğü mantıkla biz Japonya’yı “tokatlıyoruz”.
Bizi aydınlattığınız için teşekkürler profesör! https://t.co/QbQRmTEePC
Döviz kuru seviyesi bir para biriminin diğer para birimi karşısında değerli ya da değersiz olduğunu “kısmen” işaret edebilir; ancak, tek başına yeterli bir gösterge değildir. Kur seviyesi, bir para biriminin “güçlü” ya da “zayıf” olduğunu doğrudan söylemez, para biriminin değerini yorumlamak için ilave bilgi ve bağlam gerekmektedir.
Bir ülkenin para biriminin başka bir ülkenin para birimine oranı ülkedeki mal ve hizmet fiyatlarının seviyesi ya da ülkenin ekonomik gücü hakkında doğrudan tespit imkânı sunmaz. (İki farklı para biriminin) satın alma gücü (paritesi) ve nisbî fiyat hareketleri ile desteklenmeden böyle bir kıyas yapmak doğru ve anlamlı sonuç vermez.
Bir kurun yüksek ya da düşük görünmesi çoğu zaman tarihsel ve teknik bir durumdur. Örneğin 1 dolar = 40 TL olması, TL’nin “çok değersiz” olduğu anlamına tek başına gelmez. Önemli olan, bu sayının neyi karşıladığıdır.
1 Japon yeninin 0,31 Türk lirası olması Japon para biriminin alım gücünün Türk lirasından çok daha zayıf olduğu anlamına gelmez, Japonya ekonomisinin zayıf olduğunu kanıtlamaz.
Nominal döviz kuru, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatıdır. Nominal döviz kurları, yabancı para satın almak için ihtiyaç duyulan yerel para miktarını yansıtır. Örneğin 1 ABD dolarının 40 Türk lirası olması, bir dolar satın almak için 40 TL ödenmesi gerektiğini ifade eder.
Nominal döviz kuru, iki para birimi arasındaki fiyatı gösterir. Piyasada günlük olarak takip edilen dolar/TL ve euro/TL kurları bu kapsamdadır.
Reel döviz kuru, nominal kurun yanı sıra iki ülkedeki fiyat düzeylerini de hesaba katar. Bu gösterge, ülkelerin mal ve hizmetlerinin birbirlerine kıyasla ne ölçüde pahalı veya ucuz hâle geldiğini anlamaya yardımcı olur. Örneğin Türk lirası nominal olarak dolar karşısında değer kaybederken Türkiye’deki fiyatlar ABD’dekilerden daha hızlı artıyorsa, nominal kurdaki değişim Türkiye’nin fiyat rekabetçiliğini aynı ölçüde artırmayabilir. Sonuç, kullanılan reel kur tanımına ve endeksin yönüne bağlıdır.
Reel efektif döviz kuru ise bir ülkenin başlıca ticaret ortaklarının para birimlerini ve ülkeler arasındaki göreli fiyat veya maliyet değişimlerini birlikte değerlendirir. Bu nedenle tek bir ikili kurdan daha kapsamlı bir rekabetçilik göstergesi sunabilir. Bununla birlikte, endeksin yükselmesi veya düşmesi yorumlanırken kullanılan hesaplama yöntemine ve endeksin tanımına dikkat edilmelidir.
Bir para biriminin değerlenip değerlenmediğini anlamak için kurun o anki rakamına değil,zaman içindeki hareketine (trendine)bakılır. Döviz kurunun seviyesi (örneğin 1 Dolar = 50 Birim olması), o paranın değersiz olduğunu tek başına göstermez. Ancak diğer para biriminin değeri sürekli ve hızlı bir şekilde 50’den 60’a, 70’e çıkıyorsa (yani kendi para birimimiz sürekli değer kaybediyorsa), işte bu durum (yüksek enflasyon, yüksek bütçe açığı, sürdürülebilir olmayan kamu borcu, istihdam kaybı, siyasî istikrarsızlık, makroekonomik dengesizlik, jeopolitik gerginlik gibi) sorunların olduğuna işaret eder.
Kurun değişimi (zayıflama / güçlenme) ve reel kur, değerlenmeyi anlamak için kur seviyesinin kendisinden daha fazla bilgi sunar. Bir para birimi nominal olarak zayıflarken enflasyon da yüksekse reel olarak aşırı değerli kalabilir. Tam aksine, nominal kur sabit kalsa bile enflasyon farkı yüzünden para birimi zamanla reel olarak değerlenebilir (Ayrıca “değerli” olmak her zaman iyi, “değersiz” olmak her zaman kötü değildir. Zayıf bir para ihracatı destekler ama ithalat maliyetlerini ve enflasyonu artırırken güçlü para ise tersini yapar.).
Kurun yükselmesi veya düşmesi, para biriminin yalnızca belirli bir başka para birimi karşısındaki hareketini gösterir. Türk lirası dolar karşısında değer kazanırken euro karşısında değer kaybedebilir. Dolayısıyla bir para biriminin genel performansını değerlendirmek için birden fazla para birimini dikkate almak gerekir.
Bir para biriminin gerçekten “değerli” olup olmadığını anlamak için o paranın kendi ülkesinde ne kadar mal ve hizmet alabildiği (satın alma gücü) incelenir. Bir ülkedeki enflasyon ile diğerindeki enflasyon arasındaki fark, kurların gerçek değerini belirler.
Örneğin, A ülkesinde bir para birimi 100 birimden oluşan bir fiyatla, B ülkesinde ise 1 birimden oluşan bir fiyatla karşılaştırılsın. Bu iki fiyatın yalnızca sayısal büyüklüklerine bakarak hangi ülkenin daha pahalı olduğu söylenemez. Fiyatların aynı mal veya hizmete ait olup olmadığı, para birimlerinin birbirine çevrilme oranı ve ülkelerdeki genel fiyat düzeyleri bilinmelidir.
Aynı mantık döviz kurları için de geçerlidir. Bir para biriminin dolar karşısındaki nominal fiyatı, büyük ölçüde para biriminin tanımlanmış birim büyüklüğüne bağlıdır. Bu nedenle örneğin bir dinarın bir dolardan daha pahalı olması, dinarın ait olduğu ülkenin ekonomik bakımdan ABD’den daha güçlü olduğunu göstermez.
Satın alma gücü paritesi yaklaşımı da bu ayrımı anlamak açısından önemlidir. Bu yaklaşım, aynı veya benzer mal ve hizmetlerin farklı ülkelerdeki fiyatlarını karşılaştırarak para birimlerinin satın alma gücü arasındaki ilişkiyi inceler. Ancak satın alma gücü paritesine göre hesaplanan kur ile finansal piyasalarda oluşan nominal kurun aynı olması gerekmez.
Ekonomistler bir para biriminin olması gerekenden “daha değerli” (“overvalued”) veya “daha değersiz” (“undervalued)) olup olmadığını anlamak için sadece ekranda gördükleri nominal kura değil satın alma gücü paritesi, reel efektif döviz kuru, cari işlem dengesi, faiz farkı, enflasyon, rezervler ve risk primi gibi verileri inceler, bütüncül bir yaklaşımla yorumlar.
Bir para biriminin değeri hakkında gerçek bilgiyi sunan veriler şöyle listelenebilir:
– Satın alma gücü paritesi (SGP): Aynı mal sepetinin ülkelerde ne kadar tuttuğunu karşılaştırır. Piyasa kuru SGP’nin altındaysa para birimi “ucuz” (düşük değerli), üstündeyse “pahalı” (aşırı değerli) sayılabilir.
– Reel efektif döviz kuru (REK): Nominal kuru enflasyon farkları ve ticaret ortaklarının sepetiyle düzeltir. Bir para biriminin aşırı değerli mi, düşük değerli mi olduğunu tartışırken ekonomistlerin en çok baktığı göstergedir.
– Cari işlem dengesi, faiz farkı, enflasyon, rezervler ve risk primi: Kurun sürdürülebilir olup olmadığı hakkında ipucu verir.
Kur seviyesinin sadece bir gösterim olduğunun en iyi kanıtı “paradan sıfır atma” (“redenominasyon”) işlemleridir. Belirli bir yabancı para birimini satın alabilen yerel para biriminin sayısı (arz ve talebe ilaveten) “paradan sıfır atma” işlemi ile değişim gösterebilir. Türkiye 2005 yılında paradan 6 sıfır attığında, 1.000.000 TL olan 1 Dolar, bir gecede 1 YTL = 1 Dolar seviyesine gelmiştir. Rakamsal seviye devasa bir şekilde değişmiş olsa da, Türk Lirası’nın gerçek satın alma gücünde veya ekonominin temel dinamiklerinde o gece hiçbir değişiklik olmamıştır. Sadece ölçü birimi küçültülmüştür.
Unutulmamalı ki, para birimleri farklı nominal ölçeklere sahiptir. Bir ülke geçmişte para biriminden altı sıfır atmış olabilir, başka bir ülkenin para birimi ise tarihsel olarak çok küçük birimlere bölünmüş olabilir. Bu durumlar, söz konusu ekonomilerin üretim kapasitesi, verimliliği veya refah düzeyi hakkında doğrudan bir sonuç vermez.
