Sosyal medya platformlarında Greenwich Üniversitesi’nden 5 öğrencinin aralarında ülkemizin de bulunduğu 12 farklı ülkede yürüttüğü “cüzdan düşürme” konulu sosyal deneyin sonuçlarına ait olduğu iddiasıyla bir “dürüstlük sıralaması” paylaşılıyor.
“FONDAŞ İKLİMİ… “Biz fakir miyiz, paramız mı yok?” sorusuna; “biz fakir değil, ahlaksızız” demiştim. Bu da bir sosyal deneyin sonuçları… Küresel ahlaksızlık ligine dair fikir edinilebilir. @serefoguz #fon #TERA #ahlak #fakir”
FONDAŞ İKLİMİ…
“Biz fakir miyiz, paramız mı yok?” sorusuna;
“biz fakir değil, ahlaksızız” demiştim.
Bu da bir sosyal deneyin sonuçları…
Küresel ahlaksızlık ligine dair fikir edinilebilir.
@serefoguz #fon #TERA #ahlak #fakir #vurgun
“Dürüstlük testi” kapsamında Türkiye, Japonya, İngiltere, Mısır, Kanada, Güney Kore, Çin, İran, Fransa, Almanya, Norveç ve İsviçre’nin başkentlerinin işlek caddelerine, içine 50-20-10 dolar ve iletişim bilgileri bulunan 100 cüzdanın bırakıldığı, yerleştirilen kameralarla cüzdanların takibinin yapıldığı, Japonya’da 100 cüzdanın 99’ı iade edilirken Türkiye’de sadece 2 cüzdanın sahibine ulaştırıldığı, Mısır’da ise hiçbir cüzdanın iade edilmediği öne sürülüyor.
Bahsi geçen iddia aşağıdaki metinle paylaşılıyor:
‘GREENWICH UNIVERSITY’ TARAFINDAN YAPILAN SOSYAL DENEY SONUÇLARI:
5 Öğrenci,
Türkiye, Japonya, İngiltere, Mısır, Kanada, G.Kore, Çin, İran, Fransa, Almanya, Norveç ve İsviçre’nin başkentlerinin en işlek caddelerine kamera yerleştirip, içine 50-20-10 dolar ve cüzdan sahibine ait iletişim bilgileri bulunan cüzdanları caddeye bırakıyorlar. Her ülkede 100 defa deneme yapılıyor. Cüzdanların ne kadarı geri dönüyor?
Japonya: 99 kişi
G.kore: 97 kişi
Norveç: 94 kişi
İsviçre: 91 kişi
Kanada: 89 kişi
Almanya: 78 kişi
İngiltere: 67 kişi
Fransa: 51 kişi
Çin: 47 kişi
Türkiye: 2 kişi
İran: 1 kişi
Mısır: 0 kişi
Paylaşılan “ahlakî değer skalası” gerçeği yansıtmıyor.
İddia edildiği şekilde Greenwich Üniversitesi’nden 5 öğrenci tarafından yapılan “cüzdan düşürme deneyi”nin izine rastlanamıyor.
Arama motorlarında, bilimsel makale arşivlerinde, haber sitelerinde yapılan taramada kayıp cüzdanlar üzerine yapılan böylesi bir saha çalışmasını bulamadık.
(Literatür taraması sonuçsuz kalan) 5 üniversite öğrencisinin 12 farklı ülkede kamerayla takip edilen, toplam 1200 cüzdan düşürme denemesi yapması finansal ve lojistik açıdan pek muhtemel görünmüyor.
Benzer kapsamlı ve ölçekli sosyal deneylerde Türkiye’de kasıtlı olarak düşürülen cüzdanların geri dönüş oranının içinde para bulunmayan cüzdanlarda yaklaşık % 20, paralı cüzdanlarda ise % 40’ın üzerinde çıkmıştır.
Kasten düşürülen cüzdanlar üzerinden halkın dürüstlüğünün ve ahlâkının ölçüldüğü sosyal deneyler farklı araştırmacılar tarafından farklı ülkelerde yapılıp, sonuçları akademik camiada ele alınıyor.
Bu deneylerin en bilineni ve en geniş ölçeklisi 2019 yılında 40 ülkede yapılmış.
İki yıldan uzun bir süre boyunca araştırmacıların 40 ülkede 355 şehirde yaptığı sosyal deney 600 bin dolara mal olmuş ve özel bir hibe ile finanse edilmiş. “Kişisel menfaat” karşısında “ahlâk” ve “dürüstlük” testi yapan araştırmacılar içindekilerin aranmasına gerek kalmadan görülebilmesi için şeffaf plastik kartvizit kutularından küçük cüzdanlar üretmiş. 17 bin cüzdana anahtar, yerel dilde alışveriş listesi, sahibinin elektronik posta adresleri ve hayali isimlerin yazılı olduğu kartvizitler konulmuş. Bazılarına nakit yerleştirilirken, bazıları ise boş bırakılmış. Araştırma ekibinden asistanlar bu cüzdanları yolda bulmuş gibi yaparak, müze, otel gibi binaların resepsiyonlarına ya da bina çalışanlarına teslim etmiş. Daha sonra kaç kişinin cüzdanları sahibine ulaştırmaya çalıştığı, hangi cüzdanların geri döndüğü kayıt altına alınmış. Her ülke için yaklaşık 400 cüzdan kullanılmış ve bu cüzdanlar para bulunan ve bulunmayanlar arasında yaklaşık olarak eşit şekilde dağıtılmış.
Alain Cohn, Michel André Maréchal, David Tannenbaum ve Christian Lukas Zünd tarafından yapılan çalışmanın sonuçları Science adlı dergide yayımlandı (2019. “Civic honesty around the globe“. Science. 365(6448):70-73).
Toplamda kayıp bir cüzdanı bildirme oranı % 40 seviyesinde iken, içinde nakit olan cüzdanların % 51’i bildirilmiş. Cüzdandaki nakit miktarı arttıkça, sahibine ulaşma şansının da arttığı, içinde para olan cüzdanın sahibine dönme ihtimalinin boş cüzdana göre daha fazla olduğu anlaşılmış. 40 ülkenin 38’inde, insanların para içeren cüzdanı iade olasılıklarının, para içermeyen cüzdan iade olasılıklarından daha yüksek olduğu görülmüş. Cüzdanın içinde sahibine özel bir anahtar bulunduğunda iade oranları daha da artmış. Bu bulgular üzerinden araştırmacılar, insanların temel motivasyonunun saf bir fedakarlıktan ziyade kendi öz-imajını koruma (kendini hırsız gibi görmek istememe) olduğunu düşünmüş.
En yüksek iade oranları İsviçre, Norveç, Hollanda ve Danimarka gibi İskandinav / Avrupa ülkelerinde görülürken; Çin, Peru, Kazakistan ve Kenya gibi bazı ülkelerde oranlar daha düşük kalmış. Türkiye’de içi boş kayıp cüzdanlardan % 20’si geri dönerken, nakit bulundurulan cüzdanların % 40’tan fazlası sahibine ulaşmış.
Çin’de araştırmacılar 2019 yılında 10 farklı şehirde 500 kuruluşa 250’sinde para bulunan, 250’sinde bulunmayan) 500’er cüzdan bırakarak bu deneyi tekrarlamış. Genel olarak içinde para bulunmayan cüzdanların % 77’si, para bulunanların ise %78,6’sı iade edilmiş.
Yine Çin’de, 2019 yılında yapılan “kayıp cüzdan deneyi” e-posta yerine WeChat üzerinden bildirim yapılacak şekilde tekrarlanmış. Kayıp cüzdanı bulan kişilerin ortalama %59,3’ü WeChat üzerinden bildirimde bulunmuş. Çinli katılımcılar, kayıp eşyalarına iletişim bilgisi olarak e-posta yerine WeChat yazma olasılıklarının önemli ölçüde daha yüksek olduğunu belirtmiş. Bu da Çin’de sıradan Çin vatandaşları tarafından e-postanın nadiren kullanıldığını doğrulamış. Bu da, kayıp cüzdan bildirimi için sadece e-postanın kullanılmasının deneyin başarısı ve doğru temsil için önemli bir kısıt olduğunu işaret etmiş.
Hava koşullarının ve hava kirliliğinin dürüst davranış üzerindeki etkisini analiz için Çin’de üniversite kampüslerine cüzdanlar bırakılmış. Çalışmanın sonuçları, katılımcıların güneşli havalarda cüzdanı iade etmek için sahibine ulaşma olasılıklarının bulutlu havalara göre daha yüksek olduğunu, hava kirliliğinin de kötü olmasının insanların cüzdanları gönüllü olarak iade etme olasılığını düşürdüğünü göstermiş.
Yapılan sosyal deneyde Reader’s Digest muhabirleri Avrupa, Asya, Kuzey ve Güney Amerika’daki 16 kentin her birinde 12 cüzdanı kasten yere düşürmüş. Dünya genelinde yere atılan toplam 192 cüzdanın içine isim, cep telefonu numarası, aile fotoğrafı, kuponlar ve kartvizitlerin yanı sıra, ilgili ülkenin kullandığı para biriminde 50 dolar karşılığı koyulmuş.
“Kasten” “kaybedilen” 192 cüzdandan 90’ı, yani yaklaşık %47’si geri getirilmiş. Deney sonuçları, yaşın, cinsiyetin ve maddi durumun bir kişinin dürüst olup olmayacağının belirleyicisi olmadığını işaret etmiş.
Kent bazında iade edilen cüzdan sayısı sıralaması şöyle şekillenmiş:
1. Helsinki, Finlandiya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 11)
2. Mumbai, Hindistan (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 9)
3. Budapeşte, Macaristan (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 8)
3. New York, ABD (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 8)
4. Moskova, Rusya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 7)
4. Amsterdam, Hollanda (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 7)
5. Berlin, Almanya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 6)
5. Ljubljana, Slovenya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 6)
6. Londra, İngiltere (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 5)
6. Varşova, Polonya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 5)
7. Bükreş, Romanya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 4)
7. Rio de Janeiro, Brezilya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 4)
7. Zürih, İsviçre (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 4)
8. Prag, Çek Cumhuriyeti (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 3)
9. Madrid, İspanya (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 2)
10. Lizbon, Portekiz (İade edilen cüzdan sayısı: 12’de 1)
Reader’s Digest, 1995 ve 1996 yıllarında da aynı “kayıp cüzdan deneyini” yapmış. Farklı ülkelerdeki 20 şehre 10 cüzdanın bırakıldığı deneyde, yoldan geçenler toplam 200 cüzdandan 116’sını, yani %58’ini iade etmiş. ABD’de yapılan deneyde ise cüzdanların %67’si iade edilmiş.
Bireysel girişimlerle daha mütevazi ölçekte deneyler de ABD ve Polonya gibi farklı ülkelerde yapıldı.
YouTuber Mark Rober ve ekibi, içlerini nakit para, kartlar, kimlikler ve fotoğraflarla doldurduğu 200 cüzdanı ABD’de 20 farklı kentte “düşürmüş“. Cinsiyet ve gelir düzeyi gibi belirli değişkenleri hesaba katmak için, cüzdanların 60’ı tuvaletlere (30’u erkekler tuvaletine, 30’u kadınlar tuvaletine), yarısı yüksek gelirli bölgelere, yarısı da düşük gelirli bölgelere bırakılmış. Her cüzdana ayrıca, birisi cüzdanı iade etmek için aradığında takip edebilmek için bir telefon numarası içeren kart da yerleştirilmiş. Cüzdanı iade etmek için arayanlara yaşları ve geçmişleri hakkında bir dizi soru da sorulmuş.
ABD genelinde 20 şehire “düşürülen” 200 cüzdanın %60’ı iade edilmiş. İade edilenlerin %96’sının içinde aynı para tutarı mevcutmuş. Cüzdanların yaklaşık yarısı erkekler, diğer yarısı ise kadınlar tarafından iade edilmiş. Yüksek gelirli ve düşük gelirli bölgelerden iade oranları tamamen aynıymış.
ABD’de yapılan “dürüstlük” testinde kentlerin “iade cüzdan sıralaması” şöyleydi:
10 Cüzdan İade Edildi: Chicago, Illinois; Salt Lake City, Utah
9 Cüzdan İade Edildi: Nashua, Iowa; Hill City, Güney Dakota; Portland, Oregon
8 Cüzdan İade Edildi: Parma, Idaho; Las Vegas
7 Cüzdan İade Edildi: San Francisco, Kaliforniya; Winnipeg, Kanada; Washington, DC
6 Cüzdan İade Edildi: Huntsville, Alabama; New London, Connecticut
5 Cüzdan İade Edildi: Seattle, Washington; Los Angeles, Kaliforniya; Miami, Florida; Dallas, Teksas; Edmonton, Kanada
