Türkiye kamuoyunda uzun yıllardır zaman zaman alevlenen “Türk” ve “Türkiyeli” kavramları arasındaki tartışma, ülkedeki ulusal kimlik, vatandaşlık algısı, etnik aidiyetler ve anayasal düzenin niteliği üzerinden yürütülen temel ideolojik ve siyasi anlaşmazlıkların başında geliyor.

Tartışmanın merkezinde, Türkiye sınırları içerisinde yaşayan farklı etnik, kültürel ve dini kökene sahip tüm vatandaşların ortak üst kimliğinin ne olacağı sorusu yer alıyor.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası md. 66’ya göre: “Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk’tür.” Anayasamızda “Türkiyeli” şeklinde bir kavram yer almıyor.

Türkiyeli kavramını savunanlar “Türk” kelimesinin baskın etnik grubu ifade ettiğini, farklı etnik grupların kendilerini doğrudan “Türk” olarak adlandırmasının zorlayıcı olduğunu, hukukî statünün etnik aidiyet çağrışımlarından tamamen arındırılmasının toplumsal barışı ve eşit yurttaşlık hissini güçlendireceğini, ülkedeki farklı etnik ve kültürel kimlikleri dışlamayan, coğrafya ve ortak vatan temelinde birleştirici bir üst kimlik olarak Türkiyeli tanımının kullanılmasının gerektiği gibi argümanları öne sürüyor.

Türkiyeli kavramına karşı çıkanlar ise Anayasa’daki “Türk” tanımının zaten kapsayıcı bir hukuki terim olduğunu, Anayasamızdaki vatandaşlık tanımının değiştirilmesinin ulus devlet yapısını ve toplumsal bütünlüğü zayıflatma riski taşıdığını, “Türkiyeli” kelimesinin bir vatandaşlık statüsünden ziyade sadece coğrafi bir aidiyet bildirdiğini, uluslararası literatürde vatandaşlık isimlerinin (Alman, Fransız gibi) ülke adına “-li” eki getirilerek türetilmediğini, “Türkiyeli” kelimesinin Türkçenin dil kurallarına ve sosyolojik gerçekliğine aykırı, yapay bir kelime olduğunu vurguluyor.

Bu tartışma zaman zaman siyasî figürlerin ya da entelektüellerin açıklamalarıyla, “Türkiyeli” ifadesinden rahatsız olunduğuna / olunmadığına dair sarf edilen sözlerle ve bu yöndeki ifadelere verilen sert tepkilerle yoğunlaşıyor.

 

“Türkiyeli” kavramının kullanımına dair son yoğun tartışma 2025 yılı Ağustos ayında yaşandı.

Milli Savunma Üniversitesi (MSÜ) Rektörü ve tarihçi Prof. Dr. Erhan Afyoncu, “Türkiyeli” kavramının tarihte ve Türkçe literatürde yer almadığını savundu.

Tarihte “Türkiyeli” diye bir kavramın kullanılmadığını, aynı şekilde “Almanyalı” veya “Fransalı” gibi ifadelerin de dilde karşılığı olmadığını belirten Afyoncu sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımlarda şu ifadeleri kullandı:

“Türkiye’de bazı kesimler farklı etnik kökene sahip birisi kimliğini ifade edince ‘özgürlük ve demokratik hak” olarak görüyorlar. Türk’üm diyince ‘ırkçılık, faşizm’ olarak yorumluyorlar. İsteyen kendi kimliğini istediği gibi ifade eder. Hiçbir engel yoktur. Ancak bizim kimliğimizi sınırlamaya kalkmasınlar. Biz Türkiyeli değil Türk’üz.“

 

“Türkiyeli, Türkiye vatandaşı, Türkiye bayrağı ifadelerinin kullanılması baştan sona yanlıştır. Tarihe ve anayasamıza göre Türk ve Türk bayrağı deriz. Unutmayın herşey gelip, geçer Türklük baki kalır.“

 

 

Erhan Afyoncu’nun 2025 yılı Ağustos ayındaki Türkiyeli tabiri hakkındaki sosyal medya hesabında ve katıldığı TV programında sarf ettiği sözleriyle birlikte konu kamuyonda hararetle ele alındı.

 

İlber Ortaylı, “Türkiye” sözcüğünün kökenine ilişkin, Erhan Afyoncu’ya destek mahiyetinde şu sözleri sarf etti:

“Türk ve Türklük tartışması” başlığı altında okuması yazması kıt olanlardan birisi “ben Türkiyeliyim ama Kürd’üm” demek istemiş. Ne derseniz deyiniz, bununla birlikte kendisine aynı şekilde “ben Türkiyeli değilim, Türk’üm” diyen birine (Erhan Afyoncu’ya) hakaret ediyor. “Memleketin adı gerçekten Türkler tarafından kondu” dersem yanlış olur. Tarihçilerin kaynaklarda belirttiği üzere “Turkiya” ya da “Turkmenya” gibi isimleri Küçük Asya’yı çok iyi tanıyan, burada ticaret yapan Cenevizli ve Venedikli tüccar aileler koydu. Bütün orta zaman Alman seyyahları “Turkei, Türkenland” veya Fransızlar “Turquie” derlerdi. 16. asırda İngilizce seyahatname kaleme alan Nicolas de Nicolay ise “Turkie” diyor, dikkat ederseniz bizim bugünkü söyleyişimize oldukça yakın… Biz bu memlekete, Roma İmparatorluğu döneminden dolayı “İklim-i Rûm” diyorduk. Tabii, “Türk İmparatorluğu” ve “Turkiya” adları o asırlardan itibaren ölümsüz olarak yaşamaya başladı.

Zaten bir yerde coğrafyaya ad konmak istendiğinde ya hâkim milletin başkentinin, ya doğduğu kabilenin veya kurulduğu şehrin adını taşır, yahut çok az örnekte görüldüğü gibi Türklerin Roma hâkimiyeti nazariyesiyle ilgili bir isim olur. Osmanlı, kozmopolit bir dünya imparatorluğudur. Zamanla, çoğu Müslüman ülkede olduğu gibi, hanedanın kurucusunun ismi devletin adı olarak benimsendi. “Devlet-i Aliyye”nin tebaasına “Osmanlı” denmesi ise 19. yüzyılın bir denemesidir.

Milli Savunma Üniversitesi rektörü Prof. Erhan Afyoncu’nun “Türklük-Türkiyelilik” üzerine sosyal medyada ve TV programında yaptığı açıklamalar doğrudur. Herkesin altına imza atması gerekir. Bir kişinin, kendi “destructive” milliyetçiliği için böyle bir hücum yapması son derece yanlıştır. Ümit ederim ki o partide ve o gruptaki insanlar bu izaha katılmıyorlardır. Çünkü bu her şeyi bilen zat(!) maalesef saldırgan ve klişelere yüklenen bir tavır içindedir.

Erhan Afyoncu, gazete okur gibi, Osmanlıca denen Arap harfli eski asırlara ait kaynakları rahatlıkla okur. Yazdığı eserlerde kronolojik bilgide hata yoktur. Çok üretkendir. Millî Savunma Üniversitesi’nde başarılı çalışmaları görüldü. Askeri kanatla iyi ilişkiler kurarak donanımlı subay yetiştirilmesi için büyük emek sarfetmektedir. Bu sonuncusu da önemli bir meziyettir.”

 

MHP Hukuk ve Seçim İşlerinden Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı Feti Yıldız, “Türkiyeli” tabirinin ilk kez 1924 tarihli avukatlık düzenlemesinde eşit vatandaşlığı tanımlamak için kullanıldığını belirtti:

““Türkiyeli” kelimesi ilk kez “tebâ” yerine, vatandaşlığa terfî amacıyla, 3 Nisan 1924 tarihli Muhâmat Kanunu’nda kullanılmış ve 1938’de “Türk”e dönüşerek tarihe karışmıştır. Muhamat Kanunu ile bazı avukatlar tasfiyeye tabi tutmuş , avukatlık kurumu yeniden düzenlenmiştir . Tasfiyeler, kanuni şartları avukatlık yapmaya uygun olmayanlar ile Mütareke Döneminde ülke aleyhine çalışanlara yöneliktir.”

 

 

Sosyal medyada ise Türkiyeli teriminin kökeninin terör örgütü PKK’nın 1979 yılından bir neşriyatına dayandığı iddiası ortaya atıldı.

 

kulaguhan (@kulaguhan): ““Türkiyeli” terimi ilk kez 1979 yılında yayına giren terör örgütü pkk’nın dergisi olan “serxwebun” dergisinde geçmiştir. Bu sebeple terör örgütü ağzı ile konuşan ve “Türkiyeli” terimini kullanan herkese pkk’lı muamelesi yapılması gerekmektedir.”

 

kesinliklebilal (@sadecebilalya): “Türkiyeli kavramı, ilk olarak terörist elebaşısının başında olduğu katil örtüğün Serxwebun dergisinde yazılmıştır. Türkiyeli kavramını kullanan açık açık bölücük yapıyordur. Sponsorluk adı altında ihanet sürecine bal gibi destek veren herkes gözümüzde haindir.”

 

Türkiyeli kelimesinin ilk kullanımının terör örgütü PKK ile bir ilgisi bulunmuyor.

“Türkiyelilik”, 1900’lü yılların başlarından itibaren kullanıldığı bilinen, 1921 yılı ve sonrasında Mustafa Kemal Atatürk tarafından da zikredilen, 1924 yılında Anayasa hazırlığı sürecinde vatandaşlık tanımı kapsamında kullanılan eski bir tanımdır.

 

Türkiyeli tanımının ilk kullanım örneklerinden tespit edebildiklerimizi sıralayalım…

 

Türkiyeli terimi Tunalı Hilmi Bey’in 1902 yılında yazdığı anayasa taslağında 16-17. maddelerinde “Her Türkiyeli Osmanlı’dır” (Chaque Turquiali est Osmanli) şeklinde geçti.

Tunalı Hilmi Bey’in 1902 yılında Cenevre’de Fransızca olarak yayımladığı “Türkiye’de Halk Hâkimiyetinin Düzenlenmesi Hakkında Bir Proje” (“Un Projet D’Organisation Souveraineté du Peuple en Turquie”) başlıklı çalışmasında yer alan anayasa taslağının ilgili maddeleri şöyleydi:

Madde 16

Türkiye’de bütün bölgeler ve bütün Türkiyeliler kanun önünde eşittir.

Madde 17

Her Türkiyeli Osmanlıdır.

 

Osmanlı Devleti’nde özel okullara ve özellikle yabancı ile gayrimüslim okullarına dair hazırlanan ilk kapsamlı yönetmelik olan 1915 tarihli Mekâtib-i Hususiye Talimatnâmesi’nde de “Türkiyeli” terimi geçti.

22 Eylül 1915 tarihinde yürürlüğe giren talimatnamenin üçüncü maddesi şöyleydi (A. Nevzad Ayas (1948). Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitimi: Kuruluşlar ve Tarihçeler. Millî Eğitim Bakanlığı Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Ankara. Sf: 668):

“Hükümetçe tanınmış Türkiyeli cemaatler tarafından açılan mektepler o cemaate mensup nüfusun sakin bulundukları mahalle veya karyeler dahilinde olmakla beraber vusat ve tarzı inşaları ihtiyaçtan fazla olmamak ve gürültüleri mevcut sair mekâtip ile diğer cemaat maabidinden işitilemiycek derecede uzak bulunmak meşruttur.”

 

Cumhuriyetimizin banisi Mustafa Kemal Atatürk de, “Sovyet Rusya ve Ukrayna Türkiye Olağanüstü Yetkili Temsilcisi” olarak atanan Mihail Vasilyeviç Frunze’nin 19 Aralık 1921 günü güven mektubunu kabul ederken yaptığı konuşmada “Türkiya” ve “Türkiyalılar” ifadelerini kullandı.

Moskova Antlaşması sonrasında Sovyet Ukrayna ile TBMM arasında dostluk antlaşması yapmak üzere 13 Aralık 1921’de Ankara’yı ziyaret eden General Frunze’nin TBMM Hükümeti’nin emperyalizme karşı verdiği mücadeleyi öven konuşmasına karşılık Mustafa Kemal Paşa şu sözleri sarf etti  (Atatürk’ün Bütün Eserleri. Cilt 12 (1921-1922). Kaynak Yayınları. Birinci Basım 2003. Sf: 153):

“Emperyalizmin en şiddetli taarruzlarına hedef olan Türkiya ve Türkiyalılar Kara- deniz’in öbür tarafında aynı ihtiraslara karşı mücadele eden milletler bulunduğunu bi- lirlerdi. Aynı halde bulunmuş olmaktan hasıl olan hissiyattır ki, Ukrayna’nın müttefi- ki olan Rus Şûralar Birliği ile Türkiya arasında kuvvetli bir dostluk tesisine hizmet etmiştir. Son derecede çetin fakat o nispette şanlı fedakârlıklar karşılığında kendi mu- kadderatına sahip olmak hakkını kazanmış olan Rusya ve Ukrayna gibi, Türkiya da- hi hepimizin kuvvetle kani olduğumuz üzere toprağını yabancı istilasından kurtar- makta ve tam ve eksiksiz bağımsızlığını âleme tanıttırmakta gecikmeyecektir.”

Atatürk ayrıca, Afganistan’ın bağımsızlığının 4. yılı nedeniyle 2 Mart 1922 tarihinde Ankara’da elçilik binasında verilen şölende “Biz Türkiyeliler, Asyai bir milletiz, Asyai bir devletiz.” demişti.

Atatürk’ün bahse konu konuşmasından ilgili kısım şu şekildeydi (Sadi Borak (2004). Atatürk’ün Resmî Yayınlara Girmemiş Söylev Demeç Yazışma ve Söyleşiler. Kırmızı Beyaz. İstanbul. 3. Basım. Eylül 2004. Sf: 176):

“Afganistan vaziyet-i tabiiye ve coğrafiyesi itibariyle pek büyük bir ehemmiyeti haizdir. ilk nokta-i nazardan, Afganistan Asya’daki kudret mecmuası içinde başlıbaşına haiz-i kıymet ve sıklet bir mevcudiyettir. Biz Türkiyeliler Asyai bir milletiz, Asyai bir devletiz. Binaenaleyh bizim samimi kütlemizde mevki-i bülendi muhakkak olan Afganistan ile münas~ batımızdaki derece-i ehemmiyeti müdrik bulunuyoruz.”

Atatürk, 1921 Anayasası’nın tadil çalışmaları sürecinde kendi el yazısıyla 1923 yılı Temmuz ayında hazırladığı anayasa taslağında Türkiyeli atfını kullanmıştı (Türkiye Cumhuriyeti İlk Anayasa Taslağı (Tıpkı Basım). Boyut Yayın Grubu. İstanbul. 1998):

Madde 12: “Türkiye’de ahval-i fevkalade müstesna olmak üzere, Türkiyeliler için seyr ü sefer serbesttir.”

Madde 13: “Emr-i tedris serbesttir. Kanun dairesinde her Türkiyeli umumi ve hususi tedrise mezundur.”

Madde 14: “Mektepler ve bilumum irfan müesseseleri devletin taht-ı nezaret ve murakabesindedir. Türkiyelilerin talim ve terbiyesi bir siyak-ı ittihat ve intizam üzere olmak mecburidir.”

Madde 15: “Türkiyeliler nizam ve kanun dairesinde ticaret ve sınaat ve felahat için her nevi şirketler teşekkülüne mezundurlar.”

 

turkiye-cumhuriyeti-ilk-anayasa-taslagi

 

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) 1924 Anayasası görüşmelerinde “Türkiyeli” ve “Türk” tanımı tartışması yaşandı.

Anayasa taslağının görüşüldüğü dönemde çıkarılan bazı kanunlarda ve resmi metinlerde “Türkiyeli” kelimesine yer verildi.

 

(1924 Anayasası’nın kabulünden önceye dayanan) (Avukatlık Kanunu olarak nitelenebilecek) 3 Nisan 1924 tarihinde kabul edilen Muhâmât Kanunu‘nda Türkiyeli kavramı kullanıldı.

1924 Anayasası’nın kabul edilmediği, yani vatandaşlık tanımının yapılmadığı dönemde çıkarılan avukat kanununda “Türkiye Cumhuriyeti tebaası” anlamında “Türkiyeli” tabirine yer verildi.

Kanunun avukat olabilmek için gerekli şartları sıralayan 2. maddesinde “Türkiyeli olmak” şartı zikredildi.

Muhâmât-ı Kânunî‘nin ikinci maddesinin ilgili kısmı şöyleydi:

“İKİNCİ MADDE — Muhami olabilmek için : 1. Türkiyeli olmak, 2. Cinayet veya muhili namus ve haysiyet bir cünha ile mahkûm veya suişöhretle maiTif ve müştehir olmamış bulunmak, 3. Türkiye da rülfünunu hukuk medresesinden mezun olmak vevahut ecnebi bir hukuk medrese sinden mezun olmak veyahut ecnebi bir hukuk medresesinden mezuniyet rüusunu haiz olupta hukuk medresesi programlarına nazaran noksan kalan derslerden bilim- tihan ehliyetini müsbit tasdiknameyi hâmil bulunmak, 4. İflas etmiş ise iadei iti bar etmiş olmak; 5. Evvelce memuriyetinden azledilmiş ise cevazı istihdam kararı almış bulunmak; 6. Müddeti mülâzemeti ikmal etmiş olmak lâzımdır. Mülâzemei müddeti tarihi müracaattan itibaren üç senedir. Bu müddet zarfında mülâzemeti mahsusu cinayet mahkemesi bulunan şehir ve kasabalarda bir memuriyeti adliyede istihdam suretiyle ifa ettirilir. İşbu kanunun tarihi neşrinden mukaddem bilfiil üç sene müddetle hidematı adliye veya dâva vekâletinde bulunmuş olanlar, kaydi mülâzemetten varestedirler. Müddeti hizmet ve vekâletleri üç seneye baliğ olmıyanlar fıkrai sabıkaya tevfikan bakiyei müddeti mülâzemeti ikmale mecburdurlar.”

 

Avukatlık Kanunu’nun 3 Nisan 1924 günü ele alındığı oturumda Türkiyeli tanımının kabulü şöyle ele alındı (TBMM Zabıt Ceridesi 28. İçtima 3.4.1340 Perşembe):

“TUNALI HİLMİ BEY (Devamla) — Keza baro yerine dernek kelimesi var.

NECMETTİN MOLLA BEY (Kastamonu) — Türkiye Cumhuriyeti tebaası yerine Türkiyeli kelimesini kabul edebiliriz.

REİS — Türkiye Cumhuriyeti yerine (Türkiyeli olmak) bunu kabul ediyorsunuz değil mi efendim Fakat Türkiyeli olur, yani Türkiya’da doğar da yine ecnebi olursa? (Hayır sesleri.) Efendim, Türkiyalı olmak tabirinin ikamesini kabul edenler lütfen el kaldırsın.

TUNALI HİLMİ BEY (Zonguldak) — Türkiya’lı değil efendim, Türkiye’li… (Handeler)

REİS — Aksini reye koyuyorum: kabul et meyenler lütfen el kaldırsın… Kabul olundu efendim. Kanunun heyeti umumiyesini, kabul edenler lütfen el kaldırsın… Etmeyenler lütfen el kaldırsın… Kabul edilmiştir.”

 

Muhami, Osmanlı İmparatorluğu döneminde ve Türk hukuk tarihinde avukat anlamında kullanılan Arapça kökenli bir terimdir.

 

 

Muhâmât-ı Kânunî’den 17 gün sonra kabul edilen 1924 Anayasası’nda “tabiiyet” anlamında “vatandaşlık itibariyle Türk” ifadesi kullanıldı.

491 sayılı 20 Nisan 1924 tarihli Teşkîlât-ı Esâsiye Kanunu, yani 1924 Anayasası‘nın ilgili maddesi şöyleydi:

“Madde 88.- Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle (Türk) ıtlak olunur.

Türkiye’de veya hariçte bir Türk babanın sulbünden doğan veyahut Türkiye’de mütemekkin bir ecnebi babanın sulbünden Türkiye’de doğup da memleket dâhilinde ikamet ve sinni rüşte vusulünde resmen Türklüğü ihtiyar eden veyahut Vatandaşlık Kanunu mucibince Türklüğe kabul olunan herkes Türktür. Türklük sıfatı kanunen muayyen olan ahvalde izale edilir.”

 

Osmanlı döneminde halk, padişaha bağlı olan “tebaa” statüsündeydi. Toplum, etnik kökene göre değil din ve mezhep esasına dayalı “Millet Sistemi” ile yönetiliyordu.

1839 Tanzimat Fermanı, 1856 Islahat Fermanı ve 1869 Tabiiyet-i Osmaniye Kanunu ile din ve etnik köken farkı gözetmeksizin tüm tebaayı kapsayan hukuki bir “Osmanlı” vatandaşlığı oluşturulmaya çalışıldı. Ancak Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı ile imparatorluğun dağılması bu fikrin geçerliliğini yitirmesine yol açtı.

20 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası), savaş koşullarında hazırlanmış kısa bir metin olduğu için özel bir vatandaşlık tanımı içermiyordu. Bu dönemdeki resmi belgelerde, Misak-ı Milli metninde ve Meclis konuşmalarında daha çok coğrafi bir birliği ifade eden “Türkiye ahalisi” veya “Türkiye halkı” ifadeleri kullanılıyordu.

Cumhuriyetimizin ilanından sonra hazırlanan 1924 Anayasası, “tebaa” kavramını kesin olarak terk edip vatandaşlığı tanımladığı için bu tartışmaların merkezinde yer aldı.

Anayasa komisyonunun hazırladığı 88. madde taslağında ilk olarak “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın Türk denir” ifadesi yer aldı. Meclis görüşmeleri sırasında bazı milletvekilleri, ülkedeki Rum, Ermeni ve Yahudi gibi gayrimüslim azınlıkların kültür ve dil açısından tam olarak “Türk” sayılamayacağını belirterek bu ifadeye itiraz etti. Tartışmalar üzerine etnik ve dini bir karışıklığa yol açmamak için “Türk” kelimesi yerine “Türkiyeli” ifadesinin kullanılmasını teklif eden bir önerge sundu. Dönemin milletvekillerinden Hamdullah Suphi (Tanrıöver) Bey’in devreye girmesiyle orta yol bulundu. “Türkiyeli” önergesi reddedilirken, kelimenin etnik bir anlam taşımadığını, sadece hukuki statüyü belirttiğini vurgulamak amacıyla maddeye “vatandaşlık itibarıyla” ibaresi eklendi. Madde, “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibarıyla (Türk) ıtlak olunur” şeklinde kabul edildi (TBMM Zabıt Ceridesi 42. İçtima 20.4.1340 Pazar) (20 Nisan 1924 günkü oturumda ilgili maddeye dair tartışma işbu yazının sonunda alıntılanmıştır).

 

 

20 Nisan 1924 Anayasası’nda tabiiyeti ifade eder şekilde “Türkiye Cumhuriyeti ahalisi” için kullanılan “vatandaşlık bakımından Türk” tanımı 1961 ve 1982 Anayasalarında sadeleştirilerek günümüzdeki “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” haline getirildi ve anayasal terminoloji bu çizgide sabitlendi.

 

 

20 Nisan 1924 günü TBMM’de Anayasa taslağının oylandığı oturumda 88. maddedeki “Türk” tanımı hakkındaki tartışma:

 

Madde 88. — Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın (Türk) ıtlak olunur. Türkiye’de veya ha riçte bir Türk babanın sulbünden doğan veyahut Tür kiye’de mütemekkin bir ecnebi babanın sulbünden Türkiye’de doğupta memleket dahilinde ikamet ve sinni rüşte vusulünde resmen Türklüğü ihtiyar eden veyahut Vatandaşlık Kanunu mucibince Türklüğe kabul olunan herkes Türktür. Türklük sıfatı kanunen muayyen olan ahvalde izâa edilir.

ABDULLAH AZMİ EFENDİ (Eskişehir) — En cümenden bir şey sormak istiyorum. Bu maddenin mesbuku lehi milliyet midir, tabiiyet midir?

CELÂL NURİ BEY (Gelibolu) — Tabiiyettir efendim.

ABDULLAH AZMİ EFENDİ (Eskişehir) — Tabiiyet kelimesi Cumhuriyette mevzubahis olamayaca ğından Türklükle ifade edilmiştir. Bunun mesbuku lehi tabiiyettir. Milliyet değildir. Demekki, ecnebi babadan olan çocuk kalacak. Buraya bir tabiiyet keilmesinin ilâvesi icap ediyor. Mevcut olan ahkâm ile bu tabiiyet meselesi tearuz edebilir. Binaenaleyh ecnebi bir babadan olan bir çocuk tabiiyeti kabul.eder. Yani orada bir sarahat yapmak lâzım gelir. Çünkü orada yalnız milliyet anlaşılıyor. Burada çocuğun Türk tabiiyetinde olup olamaması meşkûk kalacak. Ecnebi kelimesinin yanma (tabiiyet) kelimesinin ilâ vesi icap eder zannediyorum.

CELÂL NURİ BEY (Gelibolu) — Efendim, bu esasen mevcut olan Tabiiyet Kanununun ikinci mad desini tespit etmek demektir. Orada bu suretle gösterilmiştir. Tabiiyet kelimesine lüzum görülmemiştir.

REİS — Efendim, Bozok Mebusu Ahmet Hamdi Beyin takriri :

88 nci maddenin berveçhiati tadilini arz eylerim.

Madde 88. — Türkiye ahalisinden olup Türk har- sini kabul edenlere Türk ıtlak olunur. Yozgat Ahmet Hamdi

CELÂL NURİ BEY (Gelibolu) — Efendim, biz burada etnografya itibariyle milliyet tespit etmiyoruz. Lozan muahedenamesinin 37 nci maddesinde şöyle diyor: «Türkiye, 38 den 44’e kadar olan maddelerde musarrah ahkâmın kavanini asliye şeklinde tanınmasını ve hiç bir kanun, bir nizam ve hiç bir muamelei resmiyenin bu ahkâma münafi veya muarız olma masını ve hiç bir kanun, bir nizam ve hiç bir muamelei resmiyenin ahkâmı mezkûreye ihrazı tefevvuk etmemesini taahhüt eder. Ahdin 39 ncu maddesi: Gay ri müslim akaliyetlere mensup Türk tabaası, müslü- manların istifade ettikleri aynı hukuku medeniye ve siyasiyeden istifade edeceklerdir… İlah. «Binaenaleyh Hars» gibi bir kelimeyi buraya koymaya imkân yok tur.

AHMET HAMDİ BEY (Bozok) — Efendim, bu- yuruyorsunuzki, bu tabiiyeti tespit etmiyor, milliyeti tespit ediyor. Halbuki madde Türkiye ahalisine din, ırk farkı gözetmeksizin Türk değince nasıl olur da milliyeti tayin etmiyor da tabiiyeti tayin ediyor bu yuruyorsunuz? Milliyeti tayin ediyor.

CELÂL NURİ BEY (Geibolu) — Efendim, ta biiyet bir metbu tasavvur eder. Metbu da bir şahsı mutasavver olması lâzımdır. Bir cumhuriyette tabiiyet denilmez, milliyet denilir. Başka imkânı yoktur.

HAMDULLAH SUPHİ BEY (İstanbul) — Reis Bey, söz istiyorum. Arkadaşlar, mevzubahis olan madde tahsisen dikkatimizi celbetmeye lâyıktır. Bü tün siyasî hudutlarımız dahilinde yaşayanlara Türk unvanını vermek bizim için bir emel olabilir. Fakat görüyorsunuz ki, çok müşkül bir mücadelenin içinden çıktık ve hiç birimiz kalbimizde mücadelenin tamam olduuğna dair bir şey taşımıyoruz. Diyoruz ki: Dev letin, Türkiye Cumhuriyetinin tabaası tamam iyle Türktürk. Bir taraftan da hükümet mücadele ediyor, ecnebiler tarafından tesis edilmiş olan müessesatta çalışan Rumu, Ermeniyi çıkarmaya çalışıyor. Biz bun ları Rumdur, Ermenidir diye çıkarmak istediğimiz va kit bize ı«Hayır, Meclisimizden çıkan kanun mucibin ce bunlar Türktür.» derlerse ne cevap vereceksiniz? Size soruyorum arkadaşlar; Tabiiyet kelimesi zihin lerde mevcut ve kalplerde mevcut bulunan bir emeli izale etmeye kifayet etmez. Lafzan biz bir tefsir bu labiliriz. Maddeyi tefsir ile geçebilir, fakat bir ha kikat vardır. Onlar Türk olamazlar, hatta Meclis de firari Rum ve Ermenileri Türk yapamaz. Onlar da olmaz, imkânı yoktur. Arkadaşlar, Fransa’da Musevi ler vardır. Mektebi Fransız mektebidir. Lisanı Fran sız lisanıdır. Hars itibariyle Fransızdır, bu adam lara neslen Musevî olmakla beraber Fransız denir. Emin olabilirsiniz ki, bu adamlar Musevî ecdattan gelmiş olduklarını hatırlamakla beraber Fransızlık -hissiyatını taşırlar. İngilterede de neslen İngiliz olmayanlar vardır. Kullandıkları lisan İngiliz lisanıdır. Tahsil ettikleri mektep İngiliz mektebidir. Kültür itibariyle, hars itibariyle İngilizdirler. İstanbul’ da son defa bulunduğum esnade birisi geldi, bana sor du, Meclisten böyle bir kanun teklif edildi, dedi. Be nim Türk olmaklığım için ne yapmak lâzımdır, bize söyler misiniz? Bir mektep arkadaşımdır, eskidenberi tanıdığım bir mektep arkadaşımdır. Sizin Türk olma nız mümkündür dedim. İspanyadan tardedilipte mem lekete İspanyolca ile gelen Musevî, memleket lisanını kabul ettikten, Türk mektebini kendi mektebi ad dettikten sonra Türk olur. Fransadaki Musevî gibi, Ingilteredeki Musevî gibi, nasılki, Fransız oluyor ve İngiliz oluyor. Fakat kendisini kovan memleketin li sanını alır gelir de Anadolu ortasında Musevî olarak kalır, Musevî lisanını okur, hususî mektep yaparsa kanun bunları Musevî olmaktan menedebilir mi? (Ha yır sesleri) Arkadaşlar; ikinci madde toprağımızın içinde yaşayan bir Ermeni ki, bilhassa Anadolulu olanlar bunun pek güzel şahididirler. Ayrı bir mekte bi yoktu, ayrı bir terbiyeleri yoktu, ayrı bir lisanları yoktu. Türk şiirlerini yazdılar, Türk manilerini söy lediler, Türkiye ile mütehallik oldular, bunlar Hıris tiyan Türkleri diye yadedilmek mümkün idi. Fakat araya propaganda girdi, araya nifak girdi; edebiyat, musiki, kilise, mektep tamamıyle asırların Türkleştir- rniş olduğu Ermenileri bizden ayırmaya başladı. Şimdi ayrı bir lisanı var, ayrı bir mektebi var, kalbine ayrı bir şey sokmuşlardır. Buraya Türktür diye bir maddei kanuniye geçiriniz, acaba aradaki farkı izale etmiş olur muyuz? Ve hangimizi tatmin edebilirki, bunlar Türk olmuşlardır? Bana sual soran zata cevap verdim, dedim ki; Türk olmanız mümkündür. Başka memleketlerde, başka ekalliyetlerin yaptiğmı kabul ediniz, Fransada yaşayan Musevî nasıl Fransız gibi başka mektepten vazgeçmişse, nasıl başka lisan konuş muyorsa, nasıl Fransayı benimsemiş ise, nasıl başka li san konuşmuyorsa, nasıl Fransayr benimsemiş ise mek teplerinizi kapatınız, Ermeniliği terkediniz, Türk harsını kabul ediniz. Ondan sonra size Türk deriz. Fakat siz, lisan ayrılığını, mektep ayrılığını, devlet ayrılığını güdünüz, ondan sonra geliniz ve bana deyinizki, bizi Türk telâkki et. Eğer böyle muhalif iseniz elimden gelmez. Çünkü ruhumun inanmasına imkân yoktur. (Doğru sesleri) O halde arkadaşlar; madde bizim aley himize kullanılabilir. İzahata muhtaçtır. Mütemmim bir madde lâzımdır ki bunu kanun izah edebilsin. Türk diye geçerse bizim aleyhimize kullanırlar, buna emin olunuz.. (Çok doğru sesleri).

CELÂL NURİ BEY (Gelibolu) — Bu madde biraz mühimdir efendim, bunu kolaylıkla geçiştirmek mümkün değildir. (Ya sesleri, handeler) Hamdullah Suphi Bey, fikre taalluk eder, terbiyeye taalluk eder, harsa taalluk eder, bir çok muteber beyanatta bulun dular. Fakat şunu da arz edeyim ki, bunların cümle sini bendeniz tasdik ederim. Bunların cümlesi de nilmek lâzımdır ki, hukuku beynelmilelin tevlit ettiği bir takım icabat vardır. Meselâ bu gün bizim öz va tandaşımız, Müslüman, Hanefiyül mezhep, Türkçe konuşur, bir zat, Gümülcineli olmak itibariyle bugün Yunandır, kezalik bir Manastırlı Sırptır. Filibeli bir Müslüman Bulgardır ve muamelâtı beynelmileliyede daima bu sıfatı resmiyeye riayet edilir. Memaliki ecnebiyede onu o Devlet himaye eder. Türk Devleti himaye edemez. Manastırlı bir Türkü Türk Konsolos ları memaliki ecnebiyede himaye edemez. Eskiden bir Osmanlı sıfatı vardır,, bu sıfat cümleye şamildi. Bu sıfatı ortadan kaldırıyoruz. Yerine bir Türk Cumhuri yeti kaim olmuştur. Bu Türk Cumhuriyetinin de bil cümle efradı Türk ve Müslüman değildir. Bunları ne yapacağız? Ortada bir Rum var, bir Ermeni var, bir Yahudi var, türlü türlü anasır var. Lehülhamdki akalliyettir. Bunlara eğer Türklük sıfatını vermeyecek olursak ne diyeceğiz? (Türkiyeli sesleri) İstirham ederim ,Türkiyeli hiç bir manayı müfit değildir. Kezalik şu kürsüde okuduğum Lozan muahedesinin 37 nci maddesi mucibince arada hiç bir fark olmayacaktır.

AHMET HAMDİ BEY (Bozok) — İsimce değil de hukukça.

CELÂL NURİ BEY (Devamla) — Müsaade bu yurun; fark olmayacaktır. Fark olmayınca şu Türk tür şu Türkiyelidir demek ve ikiye’ ayırmak ahden mümkün değildir. Bunun bir misali vardır. Eğer tatvile müsaade edilecek olursa o misali söyleyeceğim. Cezayirdeki Fransız tebaası, Fransız ahalii asliyesiy- le vatandaş idi ve Fransız müstamerelerindeki ahali, Fransız hukuku siyesiyesine malik değildi. Onun için kendilerine tebaa muamelesi yapılabilirdi. Fakat bi zimki otuz dokuzuncu madde mucibince Müslüman ların istifade ettikleri aynı hukuku medeniye ve siya- siyeden istifade edeceklerdir denildiği takdirde hiç bir farkı kalmayacaktır. Binaenaleyh Hamdullah Suphi Beye soruyorum, bunlara Türklük sıfatını verme yelim de ne yapalım? Elimizde ikinci bir imkân var mıdır ve bu imkân uhud ile hukukudüvel ile kabili telif midir?

MAZHAR MÜFİT BEY (Denizli) — Beyefendi, buraya yalnız din ve ırk farkı olmaksızın tabiiyet noktai nazarından dersek nasıl olur?

CELÂL NURİ BEY (Devamla) — Efendim, ta biiyet noktası bundan evvel kürsüden arz ettiğim gibi bir metbu tasavvur eder.

SÜLEYMAN SIRRI BEY (Bozok) — Metbu da bu millet işte.

CELÂL NURİ BEY (Gelibolu) — Efendim, bu faslın başında da görüldüğü üzere tabiiyet kanunu yapmıyoruz. O halde müsaade buyurursanız nispeti resmiye itibariyle diyelim.

FERİDUN FİKRİ BEY (Dersim) – – Hiç bir memlekette tabiiyet yok mudur, Fransızca (Resor- tisan) kelimesini nasıl tercüme ediyor sunuz?

CELÂL NURİ BEY (Gelibolu) — Müsaade edi niz bunu şerhedeyim. Hukukta (Resortisan) derler. Eğer müstamereler ahalisinden bulunursa (süje) olur. Binaenaleyh bizim burada tabiiyet kelimesini kullanmamız katiyen mahzurludur. Binaenaleyh vatandaşlık gibi bir kelime kullanırsak maksat hasıl olur. Hukuku hususiye kitaplarında vardır.

FERİDUN FİKRİ BEY (Dersim) — Karıştırıyor sunuz, taba başka, tabiiyet başkadır. Bunlar arasın da dünyalar kadar fark vardır. Tabiiyet noktai na zarından…

CELÂL NURİ BEY (Gelibolu) — Efendim, yeni bir nazariye demek. ,

REİS — 88 nci maddenin tadiline dair bir takım takrirler vardır.

Riyaseti Celileye «Türkiye ahalisinden’ kelimelerinden sonra «Tabiiyet noktai nazarından» kelimelerinin ilâvesini teklif eylerim. Dersim Feridun Fikri

Riyaseti Celileye Maddenin birinci fıkrasındaki (Türk) kelimesinin (Türkiyesi) şeklinde tadil ve diğer fıkralarının da buna göre tashih ve tanzimini teklif ederim. (Hayır sesleri) Konya Naim Hazım

HAMDİ BEY (Bozok) — Bendeniz. Faridun Fikri Beyin teklifine iştirak ediyorum.

Riyasete 88 nci maddenin, Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle «Türk» ıtlak olunur, suretiyle tadilini teklif ederim. İstanbul Mebusu Hamdullah Suphi

AHMET SÜREYYA BEY (Karesi) — Onu kabul ediyoruz.

Riyaseti Celileye 88 nci maddenin tayyını teklif eylerim. Ordu Hamdi

REÎS — Evvelemirde Hamdi Beyin teklifini reye koyacağım. 88 nci maddenin tayyını kabul edenler lütfen ellerini kaldırsın… Kabul edilmedi. Sonra Encümenin iştirakiyle Hamdullah Suphi Beyin teklifini reye koyacağım.

AHMET SÜREYYA BEY (Karesi) — Encümen de iştirak ediyor.

REÎS — Hamdullah Suphi Bey, maddenin ilk fıkrasının «Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmak sızın vatandaşlık itibariyle Türk ıtlak olunur» suretiyle tadilini teklif ediyorlar. Maddenin bu şekilde tadilini kabul edenler lütfen ellerini kaldırsın… Kabul olundu efendim. O halde maddeyi tadil veçhile reyinize koyuyorum. Kabul edenler lütfen ellerini kaldırsın… Kabul olundu efendim.

 

 

İLAVE: Türkiye kelimesinin “Türk” ve “koruyucu ruh” anlamındaki “iye” sözcüklerinin bileşimiyle oluşturulduğu, “Türk’ün koruyucu ruhu” anlamına geldiği de uyduruldu.

 

Sinan Dizman (@spiritualizzm): “Türkiye kelimesinin sonundaki “iye” kelimesinin hala ne anlama geldiğini bilmiyorsanız, “iye” Türk, Altay ve Tatar mitolojilerinde koruyucu ruh anlamına geliyor. Türk’iye yani Türk’ün koruyucu ruhu anlamına gelir. Türk iyesiyiz.”

 

 

Yorumunuzu yazınız...