“Abisi Vefat Ettikten Sonra Yengesiyle Evlenen Erkek Kardeş” Uydurması

Levirat, kocası ölen bir kadının, ölen eşinin erkek kardeşiyle veya bazı toplumlarda kocasının başka bir erkek akrabasıyla evlendirilmesi ya da evlenmesidir.

“Kayınbiraderle evlilik” veya “yenge-kayınbirader evliliği” için kullanılan bu kavram, Latince levir kelimesinden, yani “kocanın erkek kardeşi” anlamındaki sözcükten türemiştir. Antropolojik açıdan levirat, yalnızca yeniden evlenme biçimi değil, dul kadının ve çocuklarının ölen erkeğin ailesi içinde tutulmasını amaçlayan geleneksel bir akrabalık düzenlemesi olarak değerlendirilir.

Bu uygulamanın arkasında farklı toplumlarda farklı gerekçeler yatmaktadır. Dul kadının ve çocukların ekonomik güvenliğini sağlamak, çocukların babasoylu aile içerisinde kalmasını güvence altına almak, aile mülkünün başka bir aileye geçmesini önlemek ve daha önce kurulmuş akrabalık ilişkilerini korumak bunların başlıcalarıdır. Türkiye’deki geleneksel toplum araştırmalarında da benzer gerekçelere rastlanmaktadır. Özellikle çocukların bakımının ölen babanın kardeşi tarafından sürdürülebileceği ve mirasın aile dışında kalmayacağı düşüncesi, leviratın gerekçeleri arasında gösterilmektedir.

Uygulamanın özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun bazı bölgelerinde görüldüğü ve çeşitli antropolojik çalışmalarda da incelendiği bilinmektedir (Ancak, söz konusu bölgelerde bütün topluluklar tarafından uygulanan yaygın bir evlilik biçimi olduğu söylenemez.).

Leviratın Türkiye’deki toplumsal işlevlerinden başlıcası, dul kadının baba evine dönmesi yerine ölen kocasının ailesi içinde kalmasını sağlamaktır. Geleneksel ataerkil ve geniş aile yapılarında kadın evlilik yoluyla yalnızca bir erkekle değil, aynı zamanda onun ailesiyle de güçlü bir ekonomik ve sosyal ilişki kurmaktadır. Kocanın ölümü bu ilişkinin hukuken ve fiilen sona ermesi anlamına gelmeyebilir. Levirat, tam tersine, dul kadını aynı akrabalık sistemi içerisinde tutarak mevcut düzenin devamını sağlamaktadır. Bu nedenle uygulama, bireysel bir evlilik kararından çok, aile ve mülkiyet ilişkilerinin devamlılığını sağlayan bir mekanizma olarak da okunabilir.

Türkiye’deki levirat vakalarının tamamının zorla evlilik olarak nitelendirilmesi de doğru değildir. Tarihsel ve antropolojik kaynaklarda, kadının rızasının bulunduğu durumların da varlığına işaret edilmektedir. Nitekim Türk dünyası üzerine yapılan bir çalışmada, eski Türk toplumlarında dul kalan kadının yeniden evlenme hakkının bulunduğu ve levirat uygulamasının kadının isteğine bağlı olarak gerçekleştirilebildiği aktarılmaktadır. Bununla birlikte geleneksel toplumsal baskının güçlü olduğu durumlarda “rıza” kavramının ne ölçüde özgür bir tercihi yansıttığı ayrıca sorgulanmalıdır.

Öte yandan levirat, berdel ile de karıştırılmamalıdır. Berdelde iki aile arasında karşılıklı evlilik ilişkisi kurulurken, leviratta temel ilişki ölen erkeğin dul eşi ile onun erkek akrabası arasındaki evliliktir. Sorarat ise bunun tersine, karısı ölen erkeğin eşinin kız kardeşiyle evlenmesi biçimindeki uygulamaya verilen addır.